Bugün, Türkiye’deki solun yapısal bunalımı, tarihsel toplumsal tabanından kopmasıyla doğrudan ilgilidir. Sol düşünce, tarih boyunca emeğin, sömürülen kitlelerin ve işçi sınıfının gür sesi olmuştur. Ancak yirminci yüzyılın son çeyreğinden bu yana yaşanan dönüşüm, bu siyasal akımı köklerinden ayırmıştır. Sol partiler, sermayenin küresel egemenliğine karşı çözümler üretemez hale gelmiştir. Bu durum, solun kuramsal ve eylemsel alanlarda inandırıcılığını yitirmesine yol açmıştır.

Benzer bir dönüşüm, Fransa, Almanya, İngiltere, İtalya, Macaristan, Avusturya, Belçika, İsveç başta olmak üzere, Avrupa’nın pek çok ülkesinde de yaşanıyor. İşçi sınıfı artık sandığı boykot eden ya da kitleler halinde aşırı sağcı, gerici, dinci, ırkçı ve faşist partilere yönelen bir toplumsal kesime dönüştü. İşçiler ve emekçiler, kitlesel olarak oy kullanmaktan kaçınırken, aşırı sağ ve gerici partilerin tabanındaki işçi oranı her geçen gün giderek daha da artıyor.

Kuşkusuz, bu sosyolojik gerçeklik, her kamuoyu yoklamasında ve seçim sandığında kendini açıkça gösteriyor. Bu durum "homojen bir işçi sınıfı" ideali veya mitinin de çözülüşünü simgeler. Zira bu soyut kavram, günümüzün parçalanmış, güvencesizleşmiş, atomize olmuş, dinci ve aşırı sağ siyasetin etkisi altına girmiş yeni işçi sınıfı dinamiklerini açıklamakta yetersiz kalıyor.

SINIFSAL ÇÖZÜLME

Türkiye'de geleneksel sol siyasetin, günümüzde köklü bir siyasi sarsıntı yaşadığı bir gerçektir. Sol partiler ile emekçi sınıflar arasındaki bağlar büyük ölçüde kopmuştur. Siyasal yelpazenin bu kanadı, tarihsel dayanağı olan işçi sınıfından uzaklaşmıştır. Bu çözülme, hem komünist, hem sosyal demokrat ve hem de radikal sol partiler için geçerlidir. Söz konusu akımlar, iki yüzyıldır emeğin ve proleterlerin sözcüsü olduğunu öne sürmüştür.

Ancak gelinen aşamada, temsil iddiasında bulundukları kitlenin güvenini yitirmişlerdir. Siyasal yapıların toplumsal tabanı hızla erimiştir. Bu dönüşüm, yalnızca kuramsal bir sav değildir. Ortaya çıkan toplumsal gerçeklik, somut verilerle doğrulanıyor. Durum, her kamuoyu yoklamasında net biçimde gözlemleniyor. Seçim sandıklarından çıkan sonuçlar da bu siyasal gerilemeyi açıkça kanıtlıyor. Sol, tarihsel kurucu öznesini kaybetmiş ve sandıkta yalnızlaşmıştır.

Sol düşüncenin geniş yığınlarla yeniden sağlam bağlar kurması, kuşkusuz köklü bir anlayış (paradigma) değişikliğini gerektiriyor. Bu dönüşüm, yalnızca bir devrimci çizgi ve yöntem arayışı değildir. Tersine, doğrudan doğruya kesin olarak bir eksen değişimidir. Sol, yönünü ve ilkelerini yeni baştan belirlemek ve tanımlamak zorundadır.

Solun yoksullarla, ezilenlerle ve işçi sınıfıyla kopma noktasına gelen bağlarını yeniden kurması; orta sınıf ile halk kesimleri arasındaki nesnel çıkar çatışmalarını cesaretle göğüslemesine bağlıdır. Sosyal adaleti ve toplumsal dayanışmayı yeniden inşa etmek, ancak demokratik ve devrimci bir sınıf ittifakıyla mümkündür. Sol, bu tarihsel ittifakın yaşama geçmesi adına, kendi seçmen tabanından radikal fedakarlıklar talep etmek zorunda olduğunu artık idrak etmelidir.

KENTSEL SOLUN YÜKSELİŞİ

Kıta Avrupası ve Türkiye'de sol siyaset, ciddi bir sosyolojik sıkışmışlık içindedir. Bunlar büyük oranda kentli, yüksek eğitimli ve orta sınıf kesimler ile sınırlı kalıyor. Türkiye’de CHP, bu partiden ayrılarak kurulan Yeni Parti ve DEM Parti; Fransa’da Boyun Eğmeyenler Fransa (LFI), İspanya’da Podemos ve İtalya'da Beş Yıldız Hareketi gibi yeni nesil sol aktörler bu çemberi kıramıyor. Genç dinamizmine sahip yeşil hareketler dahi, geleneksel solun sosyolojik sınırlarını aşmakta yetersiz kalıyor.

Bu durum, solun kıta genelinde kalıcı bir azınlık pozisyonuna sıkışmasına yol açıyor. Peki, bu yapısal tıkanıklık nasıl ortaya çıktı ve aşılması mümkün müdür? Bilindiği üzere, 1989’da Berlin Duvarı’nın yıkılışı, bazı sol çevrelerde "tarihin sonuna" gelindiği, liberal kapitalizm ile demokrasinin mutlak zaferini ilan ettiği algısını yarattı. Ancak takip eden siyasi gelişmeler, bu tezin ne denli tutarsız ve gerçeklikten kopuk olduğunu kısa sürede gözler önüne serdi.

Özellikle de 1990’ların başı, yetmiş yıllık bir ideolojik rekabetin ardından; komünizm bagajından kurtulan sosyal demokrasinin kesin zaferi olarak algılanmıştır. Sosyal demokratlar, bu süreçte kendilerini "solun merkez üssü" olarak konumlandırmayı başardılar. Ancak, zaman içinde sadece komünist bloğun çöküşüne değil, bu zafer sarhoşluğunun ardından sosyal demokrasinin de derin bir gerileme dönemine girmesine tanık olundu.

YEŞİLLER HAREKETİ

Yeşiller hareketinin 21. yüzyılda, kitle tabanını kaybeden reformist sosyal demokrasinin yerini alabileceği sıklıkla öngörüldü ya da öyle varsayıldı. Ne var ki bu dönüşüm, Türkiye ve kıta Avrupa’sı başta olmak üzere, dünyada hiçbir ülkede tam anlamıyla başarıya ulaşamadı. Yeşiller, hiçbir zaman ezilenlerin ve geniş kitlelerin gerçek sesi ya da öznesi konumuna yükselmedi.

Sosyal demokratlardan komünistlere uzanan geniş siyasi yelpazede, gerek reformist gerekse devrimci solun yaşadığı bu tarihsel yenilgi, ironik bir biçimde aşırı sağcı, ırkçı ve dinci partilerin yükselişine—hatta bazı ülkelerde iktidara gelmesine— bir zemin hazırladı. Çok boyutlu krizlerle kendini ele veren bu negatif kırılmanın ve öznesi olduğu "işçi hareketi" geleneklerinin gerileyişinin merkezinde temel bir olgu yatıyor: İşçi sınıfının homojen birliği mitinin çöküşüdür.

Özellikle, 19. yüzyılın sonlarından bu yana solun, tüm içsel çeşitliliğine ve fraksiyonlarına rağmen toplumsal yapıyı üretim araçlarının sahipleri (burjuvazi) ve emeği sömürülenler (proletarya) olarak; iki temel sınıfa ayıran, ortodoks Marksist analiz etrafında şekillendiği biliniyor. Ancak, bugünün parçalanmış toplumsal gerçekliği, bu ikili ve bütüncül kabulü derinden sarsıyor.

TARİHSEL MİSYONU

Dünyanın hangi ülkesinde olursa olsun, solun tarihsel görevi; kapitalist düzeni yıkarak siyasi iktidarı ele geçirmek amacıyla işçi sınıfını bir araya getirmektir. İşçi hareketi bünyesindeki reform-devrim ya da diktatörlük-demokrasi gibi stratejik tartışmalar önemini hiçbir zaman yitirmemiştir. Bu durum, zaman zaman sert çatışmalara yol açsa da, tüm sömürülenlerin temel çıkarlarının ortak olduğu bilinci her zaman korunmuştur.

Solda egemen olan anlayış, kitlelerin kendi liderlikleri altında birleştirilmesi durumunda toplumsal yapının kökten değiştirilebileceği fikriydi. Ancak, solun süreç içerisinde kitlesel güç kaybetmesinin arkasında, işçi sınıfını yekpare bir bütün olarak kabul eden bu mantık yatıyor. 19. yüzyıl gerçekliğinde işçiler, zanaatkârlar, çiftçiler ve tüccarlar; burjuvazinin hâkim olduğu toplumsal yapıda her zaman birer azınlığı oluşturmuştur.

Düşman olarak konumlandırılan burjuva dünyasında işçiler, köylüler ve yoksullar ezilen bir azınlık olarak tanımlanıyordu. Dolayısıyla onları, bu iddiayı sahiplenen parti ve sendikaların çatısı altında toplamak şüphesiz daha kolaydı. Üstelik, işçi sınıfının kendi içinde de, tam bir homojen yapı yoktur. Aksine, aralarında oldukça belirgin farklılıklar barındırıyordu.

Bu teoriyi pratiğe döken işçilerin örgütlerinde, sınıfın daha ayrıcalıklı katmanlarından gelen vasıflı işçiler, teknisyenler, beyaz yakalı çalışanlar ve Karl Marx gibi entelektüeller; belirleyici bir rol oynadı. Bu yönetici kadrolar, kendi siyasi hedeflerini gerçekleştirmek adına, teorik bilgiden yoksun olan gerçek proleter kitlelerin desteğini devşirmekte fazla zorluk çekmediler.

YABANCILAŞMA VE AYRIŞMA

Son otuz yılda, Türkiye'de solun kendi içindeki güven bağları kademeli olarak tamamen çözüldü. Bu kırılmanın arka planında, maalesef küreselleşmenin yarattığı olumsuz sarsıntılar kadar, Berlin Duvarı’nın yıkılışını takiben sol partilerin ve sendikal örgütlerin; büyük ölçüde sosyal-liberalizme eklemlenmesi ya da savrulması yatıyor.

Özellikle hizmet sektörünün genişlemesiyle birlikte, sayısal olarak azalmak bir yana, daha da kitleselleşen yeni proletarya; geleneksel “işçi hareketi”nin mirasçısı konumundaki bürokratik “işçi aristokrasisi” ile bağlarını tamamen kopardı. Ayrıca, süreç içinde bu elit yapılar tarafından temsil edildiklerine dair inanç duyguları da giderek ortadan kalktı.

İşçi sınıfının, küçük ve orta büyüklükteki işletmelerde (KOBİ) çalışan asgari ücrete mahkûm edilenler ile büyük holdinglerdeki beyaz yakalı yöneticiler, güvencesiz yarı zamanlı çalışanlar ile korunaklı kadrolar, kamu görevlileri ile özel sektör emekçileri arasındaki derin güvensizlik ve eşitsizlikler nedeniyle güç kaybettiği biliniyor. Küreselleşmenin emekçiler üzerindeki asimetrik etkileri, sınıfsal parçalanmanın yanı sıra kültürel farklılaşmayı da derinleştirdi.

Bugün yaşanan kültürel kırılma ve yarılma, emeğin sermaye karşısındaki klasik çelişkisinin tali bir unsuru olmaktan çıkmıştır. Aksine, giderek her geçen gün toplumsal yapıyı doğrudan şekillendiren, dönüştüren ve ona yön veren dinamik bir fay hattına dönüşmüştür.

YÜZLEŞMENİN TAM ZAMANI

Türkiye'de solun, artık gerçeklerle yüzleşmesi zamanı gelmiş, hatta çoktan geçmiştir. Tıpkı 20. yüzyılda gelişmiş toplumların yaptığı gibi, günümüzde de hızla tırmanan derin eşitsizlikleri kökten sorgulamak tarihsel bir zorunluluktur. O dönemde, bu dönüşümün bedeli «iki büyük dünya paylaşım savaşı» ile ödenmiş olabilir. Ancak bugün, benzer felaketlerden korunmanın yapısal yollarını bulmak ve aramak zorundayız.

Toplumsal barış iddiasıyla kitleleri azınlık düşmanlığı üzerinden birleştirmek, tehlikeli bir popülist yanılgıdır. Atomize olmuş bir toplumun çelişkilerini bu yolla gizlemek olanaksızdır. Bu yaklaşım, ortak bir "öteki" yaratarak günü kurtarmayı hedefler. Ancak uzun vadede toplumsal bünyede çok daha ağır tahribatlara yol açar.

Bu eğilim, Fransız-Amerikalı düşünür René Girard’ın kavramsallaştırdığı "günah keçisi" mekanizmasının somut bir yansımasıdır. Toplumları kuşatan krizleri aşma çabası, ne yazık ki krizin doğurduğu kolektif şiddetin savunmasız bir azınlığa yöneltilmesi ile sonuçlanıyor. Hiçbir somut gerçekliğe ve rasyonel gözleme dayanmayan, özünde gerici olan bu dinamiğin; gerçek bir toplumsal özgürleşme ve demokrasi üretmesi, felsefi ve sosyolojik açıdan olanaksızdır.

İŞÇİ SINIFI BİRLİĞİ MİTİ

Küresel ölçekte işçi sınıfının birliğini sağlamak, artık olanaksız bir ideale dönüştü. Bunun temel nedeni, işçi sınıfının neredeyse toplumsal yapının tamamını kapsayacak kadar genişlemesidir. Bu genişleme nedeniyle, toplumsal yapının bağrında çatlayan her fay hattı ve yaşanan her gerilim; kaçınılmaz olarak işçi sınıfının kendi içinde de derin bölünmelere yol açıyor.

Sınıfsal olarak bir bütünlük inşa etmeye çalışmak, esasen nüfusun yüzde 90’ını tek bir siyasi, toplumsal ve ekonomik proje etrafında homojenleştirmek demektir. Böylesi bir yekparelik ancak totaliter ve baskıcı rejimlerin harcı olabilir. Çağdaş, demokratik ve çoğulcu bir toplumda ise; bu durum ne mümkündür ne de arzu edilir bir durumdur.

Nüfusun en zengin kesimini oluşturan küçük bir azınlığı şeytanlaştırıp tecrit ederek, geri kalan devasa çoğunluğu bu odağa karşı birleştirmeye çalışmak, "sınıf birliği" efsanesini ayakta tutmaya yönelik beyhude bir çabadır. Elbette, Türkiye örneğinde olduğu gibi, teknoloji sektörü başta olmak üzere devasa sermayeyi elinde tutan bu elit azınlık yadsınamaz bir gerçekliktir. Hatta, bu azınlık, muazzam bir ekonomik, toplumsal ve siyasi gücü temsil ediyor.

Ancak, bugünün dünyasında işçi sınıfının homojen bir birlik oluşturabileceği fikri, nostaljik bir kurgudan ibarettir. Eğer, bu tehlikeli mitolojiyi geride bırakacak olursak, sınıf içi birliğin artık içi boşalmış bir kavram olduğunu kabul etmek zorundayız. Gerçek bir siyasal, sosyal, ekolojik ve demokratik ilerleme; ancak işçi sınıfının kendi içindeki bu yapısal bölünmeleri ve farklılıkları doğru okuyan, gerçekçi ve çoğulcu yeni bir toplumsal projenin yaşama geçirilmesi ile mümkündür.

YENİ BİR İTTİFAK ARAYIŞI

İşçi sınıfının sendikal ve siyasi örgütleri, yaklaşık otuz yıl öncesine kadar önemli bir ideolojik mevziyi koruyordu. Bu örgütler, ücretli çalışanların sarsılmaz birliği mitini ayakta tutmayı başarmıştı. Sınıfın ortak mücadelesi bu zemin üzerinden yükseliyordu. Gerçek proleterlerin, yani düşük ücretli işçilerin ve büro emekçilerinin güveni de bu sayede kazanılmıştı.

Solun yoksul kitlelerle yeniden güçlü bir bağ kurması tarihsel bir zorunluluktur. Yükselen aşırı sağcı, ırkçı, faşist ve dinci dalgaya karşı tek çare birleşik bir cephedir. Bu cephe, ancak solun kendi tarihsel tabanının özverisiyle kurulabilir. Örneğin: En alttakilerin ücretlerini artırmak, genel alım gücünü baskılayacaktır. Bu durum, sol eğilimli orta sınıfların yaşam standartlarını kaçınılmaz olarak olumsuz etkileyecektir. Bu fedakarlık üstlenilmeden faşizme karşı barikat kurulamaz.

Bu ayrıcalıklı kesimler, toplumsal adaletin tesisi adına kendi yaşam standartlarından ödün vermeyi ve daha fazla harcama yapmayı göze almak zorundadır. Zira halk katmanlarıyla organik bir bağ kurmanın bedeli budur. Sol, muhalefetteyken genel olarak ezilenlerin ve emeğin hamisi rolünü üstlenerek sosyal politika vaatlerinde bulunuyor. Ancak uygulamaya gelindiğinde, iktidarın bu vaatleri somutlaştırma konusunda beklentilerin gerisinde kaldığı görülüyor.

Bu kronik başarısızlığın temel nedeni, söz konusu politikaların aslında solun fiilen temsil ettiği sosyal sınıfların yapısal çıkarlarıyla çelişmesidir. Sol, halk kesimleriyle kurulacak geniş tabanlı bir sınıf ittifakının gerektirdiği radikal önlemleri, kendi öz tabanına rasyonel bir şekilde aktarmayı başaramamıştır. Son yıllarda, Türkiye solu içinde bir kısır döngü halinde tekrarlanan bu "tarihsel ihanet", sol elitler ve proletarya arasındaki ideolojik uçurumu daha da derinleştirmiştir.

NE YAPMALI?

Türkiye gibi gelişmekte olan bir ülkede ücretli emek, istihdamın neredeyse yaklaşık %90’ını oluşturuyor. Geriye kalan azınlık ise, büyük ölçüde geleneksel küçük burjuvaziden, yani esnaftan, köylülerden ve bağımsız zanaatkârlardan ibarettir. Büyük sermayenin komuta merkezine gelice, niceliksel olarak her zaman marjinal kalmış, ancak niteliksel olarak hegemonik bir güce sahip olan; yüksek eğitimli teknokratlar, yöneticiler ve beyaz yakalı bürokratlar şekillendiriyor.

Bugün, tarım işçilerinden sözde «bağımsız» hekimlere kadar uzanan bu tablo, sermayenin yeni tahakküm stratejisini ele veriyor. Bu durum, tekelleşen sermayenin iş kanunlarını çiğnemek, yasal sorumluluktan kaçmak ve sömürüyü meşrulaştırmak için, icat ettiği «bağımlı taşeronluk» modelinin en çıplak kanıtıdır.

Büyük sermaye, emeği güvencesizleştirerek tüm toplumu bir "ücretli kölelik" sarmalına hapsetme hamlelerini fütursuzca sürdürüyor. Tam da bu kırılma noktasında, hayati bir soru tarihsel bir dayatma olarak önümüzde duruyor: Geçim savaşı veren ve büyük bir çoğunluğunu kadınların oluşturduğu emekçiler ile hizmet sektöründe asgari ücrete ve yarı zamanlı çalışmaya mahkûm edilmiş güvencesiz kitleler arasındaki çelişkiler nelerdir ve nasıl aşılacaktır?

Bu soruya net bir yanıt vermek, yüzünü eğitimli orta sınıflara dönmüş olan geleneksel solun, kendisinden kopan geniş halk kitleleri ile yeniden devrimci bir bağ kurabilmesinin, onları faşizmin ya da liberalizmin kollarından geri kazanabilmesinin tavizsiz ön koşuludur. Sol, orta sınıflarla ortak çıkar yanılsamasını terk etmeli; bağımsız işçi sınıfı siyasetini ve eksenini yeniden kurmalıdır.

Sol, işçi sınıfı ile ayrıcalıklı orta sınıfların çıkarlarının kendiliğinden örtüştüğü varsayımını gözden geçirmek durumundadır. Güncel sosyo-ekonomik koşullar, bu iki katman arasında yapısal ve zaman zaman çatışan çıkar farklılıkları bulunduğunu gösteriyor. Dolayısıyla geniş halk kitlelerinin birliği, bu nesnel çelişkileri yok sayan bir homojenleştirme üzerinden değil; sınıf önceliklerinin net tanımlandığı gerçekçi bir ittifak politikası temelinde inşa edilebilir.

PARADİGMA DEĞİŞİKLİĞİ

Türkiye'de solun geniş kitlelerle yeniden güçlü bağlar kurabilmesi ve ittifak içinde olduğu toplumsal yapıları doğru çözümlenebilmesi, köklü bir paradigma değişikliğini zorunlu kılıyor. Sol, tek biçimli bir işçi sınıfı birliği gibi güncelliğini yitirmiş kalıplardan sıyrılmalıdır. Geçmişin katı inançları, bugünün karmaşık insan ilişkilerini ve toplumsal sorunlarını açıklamaya yetmiyor. Sınıf algısını yalnızca tek bir alana hapsetmek, siyasetin önünü tıkar.

Bunun yerine, yoksulları, ezilenleri, güvencesiz çalışanları, geniş halk kitlelerini ve haksızlığa uğrayan tüm kesimleri kucaklayan bir yol izlenmelidir. Sınıf ittifakı, dar bir kabule değil; ortak çıkarlar etrafında buluşan çok sesli bir güç birliğine dayanmalıdır. Solun asıl amacı, toplumun tüm dışlanmış ve ezilen kesimlerini temsil eden demokratik bir siyaset zemini kurmaktır. Siyaset, ancak bu kapsayıcı ve çoğulcu anlayışla yeniden hayat bulabilir.

Bu vazgeçilmez dinamik vizyon, solun geleceği ve davası adına geniş kitlelerin güvenini yeniden kazanmak için; gereken her türlü ideolojik ve pratik fedakarlığı göze almayı gerektirir. Sol, yalnızca klasik emeğin değil; yoksulların, hor görülenlerin, «ötekileştirilenlerin», toplumsal yapının dışına itilen tüm kesimlerin sorunlarını sahiplenmeli. Onların her türlü somut gereksinmelerine, yanıt veren demokratik yeni projeler üretmelidir.

Dolayısıyla solun kaybettiği işçi sınıfını ve tüm ücretli kesimleri yeniden kazanabilmesi, bugünün çalışan nüfusunun değişen sorunlarını merkezine alan bir vizyonla; yeniden yapılanması, örgütlenmesi ve somut projeler geliştirmesiyle mümkündür. Sol, yoksulları daha da yoksullaştıran ve zenginleri daha da zenginleştiren liberal ekonomi modeline karşı çıkarak; yoksul halkı ve emekçileri destekleyen ekonomi politikalarını aktif olarak savunmalıdır.

Tarihsel bir zorunluluk olarak sol, aşırı sağ, dinci, ırkçı ve faşist hareketlerin yükselişini ve iktidarlaşma süreçlerini kesin bir biçimde engellemek adına; işçi sınıfı, emekçiler ve tüm anti-faşist dinamikler arasında stratejik ittifakların kurulmasına öncülük etmelidir. Bu hedefin gerçekleşmesi, söz konusu özneler arasında yalnızca dönemsel değil, toplumsal yaşamın her alanında kurucu bir irade olarak somutlaşacak eylemsel ve kalıcı ittifakların hegemonya kurabilmesine bağlıdır.