“bizi kamyona doldurdular.
tüfekli iki erin nezaretinde.
sonra o iki erle yük vagonuna doldurdular.
günlerce yolculuktan sonra bir köye attılar.
tarih öncesi köpekler havlıyordu.”[1]
“Te’dip (terbiye etme), tenkil (uzaklaştırma), taktil (parçalama), tehcir (göç ettirme), temsil (asimile etme), temdin (medenileştirme) ve tasfiye ile “Tunçeli”ye dönüştürülmek istenen Dersim, tarihsel-toplumsal-kültürel gerçekliğin, Raa/Reya Heq süreğinin yoğunlaştığı bölgenin adıdır. Özgün bir renktir. Yüzyılları kapsayan bir kuşatma ile tecride, nice seferlere, ölüm ve yıkıma mahkûm edilip, derin yoksulluk ile sefalete direne bir halkın coğrafyasıdır.[2]
Osmanlı döneminden beri “Ocaklık” ve “Yurtluk” adıyla özerk bir yapıya sahip Dersim’in, Tanzimat dönemiyle bu yapısını ortadan kaldırıp, merkeze bağlamak için 1847’de Hozat Sancağı kuruldu.
Bu doğrultuda Dersim’e seferler olsa da, zafer olmadı.
Kemalist Cumhuriyet de, Osmanlı izinde Dersim’in özerkliğini tümüyle ortadan kaldırmak istiyordu. Bunun bir diğer nedeni, Ermeni Soykırımı’nda birçok Ermeni’nin, Dersim’e sığınıp, hayatta kalmasıydı. Buna bir de Alevî ve Kürt fobisini de eklenmeli.
Evet, Dersim Kemalist ulus devlete katılamıyordu. Örneğin Hamdi Bey’in 2 Şubat 1926 tarihli raporu, “Dersim gittikçe Kürtleşiyor, mefkûreleşiyor, tehlike büyüyor. Dersim, hükümeti Cumhuriyet için bir çıbandır. Bu çıban üzerinde kati bir ameliye, ihtimâlatı elimeyi önlemek, selameti memleket namına farzı ayindir,” diyordu.
Sonra da devreye bir “İsyan” söylencesi sokuluyordu; tezgâh mı desek?!
Ardından da Tunçeli Tenkil Harekâtı 4 Mayıs 1937 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı ile başlatılıyordu.
Seyit Rıza, 14 Kasım 1937’yi 15 Kasım’a bağlayan gece Elazığ Buğday Meydanı’nda, oğlu ve yoldaşları ile beraber asıldı. Olağanüstü ve düzmece bir duruşma ile hüküm verildi. Hafta sonu ve araba farlarının aydınlattığı bir mahkemeydi.
Meseleye ilişkin “hurafeler” konusunda, hızla aktaralım:
i) İsmet İnönü’nün ‘Şark Raporu’ 1935’de hazırlandı. Aynı yıl, 2884 sayılı ‘Tunç Eli Kanunu’ çıkarıldı. Dersim’in adı Tunçeli’ye çevrildi. 1936’da da Celal Bayar bölgeyi gezerek, yeni bir rapor daha hazırladı.
ii) Dersim’de isyan yaşanmadı. Oradaki tarihten gelen özerklik, ulus devlet eliyle yok edilmek istendi. Halk bunu reddedince, karadan ve havadan kuşatılıp, insanlar vahşice kırıldı.
iii) Dersim’in bombalanmasına 1935’de karar verildi. 1937’nin 21 Mart’ında çatışmalar başladı. 4 Mayıs’ta ‘Tenkil’, 12 Mayıs’ta da ‘Tedip’ hareketi başladı. İnsanlar, bombalarla, süngülerle, kurşunlarla, zehirli gazlarla yok edildi. 18 Kasım’da da Seyit Rıza ile yoldaşları asıldı.
iv) Celal Bayar, “Atatürk bana dönerek, ‘Ne olacak bu Dersim meselesi’ diye sordu. Sonra da gereken yapılsın, sorumluluğu üzerime alıyorum dedi,” sözleri ile Dersim Katliamı’nın emir-komuta ilişkisini net biçimde ortaya koyuyor.
v) 1937-1938 kesitini kapsayan Dersim Katliamı’nın ilk döneminde Başbakan İsmet İnönü’dür. Ardından da 25 Ekim 1937’de de Celal Bayar başbakan oluyor. Özetle hiç kimse masum değildir.
vi) Mustafa Kemal, Ermeni kökenli manevi kızı Sabiha Gökçen’i Dersim’e uğurlarken, “Bak Gökçen, seni çok takdir ederim. Orada da görevini başaracağına güvenim tam,” derken; Dersim’e bir doğa dergisi için fotoğraf çekme görevi ile gitmemişti. Dönüşte de, Mustafa Kemal tarafından “üstün hizmet madalyası” ile taltif edildi.
vii) Son olarak Mustafa Kemal görevini yapamayacak kadar hasta değildi. 1938’de bile Hatay meselesi için yurt gezilerine çıkabilmişti. Evet! Mustafa Kemal o bölgeye gitti. Hasta yatağında yatmıyordu.
Devam ile: Vahşet 1940’lı yılların sonuna dek katliamlar ve sürgünler ile sürdürüldü.
Ardından da, yine/ ve yeniden “90’lı yıllarda Dersim sınırsız baskıcı politikalarına karşı ses veren nadir coğrafyalardan biriydi. Gerçi o saldırılar karşısında pek çok köyün haritadan silinmesini önleyememiş, hatta 173 köyün haritadan silindiği 1938 Kırımı’ndan daha fazlasını, 287 köyünü tümüyle yitirmişti.”[3]
* * * * *
Tekrarlamak pahasına, aktararak ilerleyelim:
Dersim Osmanlıdan gelen özerk bir yapıya sahipti. Vergi vermiyor, gençlerini askere yollamıyordu. Cumhuriyet, Dersim’in bu durumunu, ulus-devlet modeli için bir tehdit olarak görüldü.
Zaten hazırlanan ‘Kürt Raporları’ndan çıkan sonuç, Kürtlüğün asimilasyonuydu ve Dersim için imha kararı verilmişti. Konuya ilişkin 1936’nın Meclis açılışında Mustafa Kemal şöyle diyordu: “Dâhili işlerimizde mühim bir safha varsa o da Dersim meselesidir. Dâhilde bulunan iş bu yarayı, bu korkunç çıbanı ortadan temizleyip koparmak ve kökünden kesmek işi her ne pahasına olursa olsun yapılmalı…”
Artık harekâta girişmek bir zaman meselesiydi. “Dersimliler köprü uçurmuş, üç asker öldürmüş” lafları, hakikâtı gizlemek içindi. Bu nasıl bir isyandır ki, binlerce Dersimli katledilmişken, sadece 110 asker hayatını kaybediyordu.
İlaveten 1935’de “Doğu Anadolu” bölgesinde gezi yapıp, görüşlerini ‘Şark Seyahati Raporu’ başlıklı belgede sunan İsmet İnönü, “Suriye’deki Fransız vesayet yönetimi, Türkiye’ye karşı politikalar izlemekte, çeşitli bölgelerdeki aşiretleri el altından silahlandırmakta” derken; 14 Haziran 1937’deki TBMM konuşmasında da, “Bölgeyi medenileştirmek ve geliştirmek için büyük uğraşlar yapıldığını, fakat bölgede güçlü olan aşiretlerin, hükümetin bu programına direniş gösterdiği” vurgusuyla, bölgede askerî tedbir almanın zorunluluk hâline geldiğini söylemiştir.
10 Aralık 1936’de, daha öncesinde Ekonomi Bakanı Celal Bayar da, “Doğu illerinin yeterince devlet kontrolüne girmediğinin, bölgede büyük ekonomik sıkıntılar olduğunun ve geçmiş hükümetlerin bölgede ancak ağalar ve şeyhler aracılığıyla halk üzerinde etkili olabildikleri”ni ifade etmişti.
Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak ile mülkiye müfettişleri de benzer raporlar hazırlamışlardı.[4]
* * * * *
Ulus devletin Dersim’e yönelik imha harekâtının, elbette baskın “etnik gerekçe”leri(!) de vardı.
Kâzım Gündoğan’ın, Nezahat Gündoğan ile birlikte ‘Munzur Akmazsa’ (2003-2004), ‘İki Tutam Saç-Dersim’in Kayıp Kızları (2010), ‘Hay Way Zaman’ (2013), ‘Vank’ın Çocukları’ (2017) başlıklı belgeselleri ile ‘Dersim’in Kayıp Kızları-Tertele Çeneku (2012)’ ve ‘Keşiş’in Torunları-Dersimli Ermeniler’ (2016) adlı yapıtları bu konuyu net biçimde ortaya koyar. Ama en çok da Kâzım Gündoğan’ın, ‘Alevîleş(tiril)miş Ermeniler’i[5]…
Örneğin Dersim’deki köy isimleri, 1923 sonrası yürütülen politikalar doğrultusunda Türkçeleştirildi. Özellikle 1930’lu ve 1960’lı yıllarda yoğunlaştırılan bu uygulamalarla, bölgenin tarihsel olarak kullanılan adları resmi kayıtlardan çıkarıldı. Ancak köylerin çoğunluğu Ermenice kökenli olan eski isimleri, halk arasında kullanılmaya devam ediyor hâlâ…[6]
|
RESMİ KAYITLARDA YENİ ADLARIYLA YER ALAN DERSİM KÖYLERİ KÖYLERİNİN HALK BELLEĞİNDEKİ ERMENİCE İSİMLERİYLE |
|||
|
MERKEZ |
MAZGİRT |
PERTEK |
OVACIK |
|
1) Bögürtlen-Havsik 2) Babaocagi-Havigpax 3) Batman-Körkes 4) Çalkiran (Çiçekli)-Çola Hero. 5) Gözen-Iksor 6) Karsilar-Halvori 7) Örenönü-Mili/Milo 8) Pinar-Heniye Dizdo 9) Saritas-Zagge 10) Tahtköy-Taxtexal/Anafatma 11) Çiçekli Nahiyesi-Çilik-Çixek 12) Aktuluk-Türüsmek 13) Basakçi Tap-Taptik 14) Baylik Welikan/Velikan 15) Burmageçit-Sixsov 16) Çemçeli-Cemceli 17) Çilga Sirç/Sirze 18) Demirkapi-Xeç 19) Doluküp-Merxo 20) Kanoğlu-Kano 21) Kopuzlar-Xosor 22) Yolkonak-Sorpiyan 23) Kocakoç Nahiyesi-Pax 24) Ambar-Anbar 25) Atlanti-Sögeyik 26) Çukurköy-Çuxue 27) Erdoğdu-Vile Kasu/Velisan 28) Güdeç-Xeceriye 29) Gömemis-Gomemisi 30) Gürbüzler-Vankug 31) Kuyluca-Putik 32) Meseyolu-Körtan-Kortu 33) Sinanköy-Seyno 34) Yeşilkaya-Gewreke 35) Sütlüce Nahiyesi-Tüllük (Kahmut) 36) Alacik-Rosnek 37) Baldan-Agdat 38) Çirali-Ginideresi 39) Dedeağaç-Pilvenk 40) Dilek-Siliç 41) Gökçek-Seyitxan/Sedxano 42) Güleç-Saxsik 43) Karagöl-Hengirvan 44) Kocalar-Kesisan 45) Suvat-Vanariç 46) Uzuntarla-Hegawopil 47) Geyiksuyu Nahiyesi-Dest/Sin 48) Altınyüzük-Sekak 49) Atadoğdu-Testek. 50) Dikenli-Haçeli 51) Düzpelit-Bornek 52) Egriyamaç-Müskürek 53) Okurlar-Askisor |
1) Agaçardi-Sorde 2) Akyünlü-Çantur 3) Alanyazi-Xozinkix 4) Arslanyurdu-Lazwan 5) Aşağıçanakçı-Çenexçih 6) Aşağıoyumca-Sindam 7) Aşağıtarlacık-Hezirgeh 8) Avunca-Kastun 9) Beyler Mezra-Begleran 10) Bulgurcular-Germisi 11) Danaburun-Daleburan 12) Dazkaya-Hazorik 13) Demirkazik-Xocewanis 14) Doganli-Qurçik 15) Doludizgin-Tirkel 16) Gümüsgün-Gewan 17) Kalayci-Qelecih 18) Kaleköy-Qele 19) Kavaktepe-Qerektepe 20) Koçkuyusu-Dilanoğlu 21) Köklüce-Qavun 22) Oymadal-Resmezra 23) Temürtaht-Temirtax 24) Yazeli-Kirzi 25) Yenibudak-Tarpasur 26) Yukarı Oyumca-Sindama Jörin 27) Darıkent Nahiyesi-Muxundu 28) Akdüven-Ferac 29) Akkavak-Silt 30) Aktarla-Qurgurik 31) Alhan-Alxan 32) Anıtçınar-Cosik 33) Ataçinari-Seyweliyan 34) Aydınlık-Canik 35) Besoluk-Deweli 36) Çatköy-Çet 37 Dallıbel-Beroç 38) Dayılar-Qeceran 39 Dedebağ-Bagin 40) Doğucak-Hilman/Hulman 41) Geçitveren-Riçik 42) Gelincik-Kupik 43) Güleç-Gomeberç 44) İbimahmut-Ibimamud 45) Kartutan-Lodeg 46) Kızılkale-Dirban 47) Koyunuşağı-Sixik 48) Kuşaklı-Manekrek 49) Kuşhane-Qusxane 50) Ortaharman-Mestan 51) Otlukaya-Pulan 52) Öreniçi-Xaraba 53) Özdek-Bilan 54) Sarıkoç-Xistan 55) Sökücek-Akkilise 56) Sülüntaş-Kardere 57) Yaşaroğlu-Goman 58) Yeldeğen-Sobek 59) Akpazar Nahiyesi-Çarsancak/Peri 60) Ayvatlı-Hewedan 61) Balkan-Ilano ? 62) Demirci-Demirciyan 63) Elmalık-Seyidan 64) Gelinpınar-Somi 65) Göktepe-Goydepe 66) Güneşdere-Basu ? 67) Güneyharman-Kotariç 68) İsmailli 69) Karabulut-Soreg 70) Karayusuf-Qere Wisif 71) Karsan-Garisan 72) Karşıkonak-Xosi 73) Kayacı-Qiciyan 74) Kepektaşı-Paxnik 75) Kızılcık-Quyici 76) Kuşçu-Quciyan 77) Obrukbaşı-Larnik 78) Oğuzbaşı-Kurekan 79) Ortadurak-Çelxedan 80) Örsköy-Örs 81) Savkin-Zeri |
1) Çakırbahçe-Coravan 2) Demirsaban-Zeverek 3) Dereli 4) Dorutay-Zeve 5) Geçitkaya-Balan 6) Korluca-Resikan/Til 7) Kolonkaya-Kave 8) Mercimek-Kurm 9) Sağman-Sagman 10) Akdemir Nahiyesi-Avseker/Sevaq 11) Asağıgüllübahçe-Kurmes 12) Ayazpinari-Titinik 13) Ballıdut-Koxpinik 14) Bulgurtepe-Celador 15) Çukurca-Baravan 16) Gövdeli-Taxsiyan 17) Konaklar-Doxikan 18) Yukarıgüllübahçe-Orcan 19) Dere Nahiyesi-Ormkex/Rumkix 20) Ardiç-Sagman Dersim 21) Bakırlı-Susenk 22) Elmakası-Poxteris 23) Kayabağ-Agzunik 24) Kazılı-Kazulu/Qazeli 25) Söğütlütepe-Gulbari 26) Sürgüç-Sürgeç 27) Ulupınar-Ulupar 28) Yalınkaya-Çarxek 29) Yamaçoba-Erindek 30) Celenler-Çalxane 31) Yolkonak-Sorpiyan 32) Pinarlar Nahiyesi-Pasavenk/ Karaçor 33) Beydami-Baliser 34) Biçmekaya-Xarsik 35) Çalıözü-Vasgirt 36) Çataksu-Avdan/Dalukan 37) Çimenli-Xirnek 38) Eseler-Sogdest 39) Fındıklı-Cawi 40) Günboğazı-Margik 41) Kaçarlar-Qeceran 42) Karagüney-Gadosa 43) Koçpinar-Qoçpixar 44) Konurat-Xaxi 45 Pirinci-Pirinçi 46) Sumak-Zimeq 47) Tozkoparan-Tanz 48) Yeğencik-Misaderiç 49) Yukarı-Yakabag Orik 50 Yeniköy-Qola Korde 51 Mirzikan |
1) Ağaçpınar-Haçkireg 2) Akyayık-Solhasan 3) Aslandoğmuş-Çirpaz 4) Aşağıtorunoba-Tornova 5) Aslıca-Nanikan 6) Balveren-Kulikan 7) Bilgeç-Bilges 8) Büyükköy-Dewapil 9) Çakmaklı-Camaliye 10) Çambulak-Qirgat/Kirgat 11) Çatköyü-Çat 12) Çayüstü-Mamkirek 13) Çemberlitaş-Gevrek 14) Çögürtlük-Bozikuşağı 15) Dumantepe-Agdat 16) Eğimli-Meras 17) Eğrikavak-Kalikuşağı 18) Eskigedik-Birman 19) Gözeler-Çime/Munzur Bava 20) Güneykonak-Çaxperi 21) Havuzlu-Xasko/Hopik 22) Işıtma-Teto/Henio Spe 23) Işıkvuran-Karsi/Harsiye 24) Konaklar-Xano/Konaxu 25) Koyungölü-Kedek 26) Kozluca-Qozluca/Qolze 27) Köseler-Kosu 28) Kusluca-Derik 29) Molalıler-Milaliler 30) Otlubahçe-Gazik 31) Öveçler-Kerdiz 32) Paşadüzü-Kodiye 33) Sarıtosun-Mistikan 34) Sahverdi 35) Tatuşağı-Tetuşağı 36) Tepsili-Mekikuşağı 37) Yakatarla-Zarik 38) Yalmanlar-Abasan/Kalan 39) Yarımkaya-Hemzan/Hemzku 40) Yaylagülü-Arzumak 41) Yazıören-Velo 42) Yenisöğüt-Pozveng 43) Yoğunçam-Tilek 44) Yoncalı-Ortinik/Vartinik 45) Yeşilyazı Nahiyesi-Zeranik 46) Adaköy Ada 47) Burnak-Burnaq 48) Cevizlidere-Merxo 49) Çalbaşı-Birdo 50) Eğripınar-Bozkira 51) Hanuşağı-Xanu 52) Hüllükuşağı-Hulku 53) Karataş-Kemersah 54) Karayonca-Pardi 55) Kızık-Qizike 56) Söğütlü-Pezgewro/Viyalike 57) Topuzlu-Qisli 58) Yenikonak-Xavaçur 59) Ziyaret-Jare 60) Karaoğlan Nahiyesi-Qerexlan/ Kakbil 61) Aktaş-Aqtas 62) Buzlutepe-Kakber 63) Elgazi 64) Doludibek-Mamles 65) Halitpınar-Xalpixar 66) Garipuşağı-Xerivu |
|
ÇEMİŞGEZEK |
HOZAT |
PÜLÜMÜR |
NAZIMİYE |
|
1) Anıl-Hazeri 2) Aşağıbudak-Türkqaravenk 3) Bağsuyu Mahmunut 4) Büyükörence Örence-İ Kebir 5) Dokuzdönüm-Oguzar 6) Gözlüçayır-Akirek 7) Karasar-Qarasar 8) Kıraçlar-Hidiroz 9) Paşacık-Usgek/Osgih 10) Sakyol-Pulur 11) Savuk 12) Tekeli-Axtüg 13) Tomamezrasi 14) Toratlı Tekke 15) Vişnelı-Brexi 16) Yukarıbudak-Kürtqaravenk 17) Yünbüken-Kermisi 18) Akçapınar Nahiyesi-Vasgovan 19) Bozağaç-Erkegan 20) Bölmebelen-Nornik 21) Doğanköy-Dogan 22) Koyunardı-Aglöz 23) Payamdüzü-Sinsor 24) Sarıbalta-Komer 25) Ulukale 26) Uzunğöl-Aggi 27) Yemişdere-Devdirej 28) Gedikler Nahiyesi-Germili 29) Akçayurt-Xozatpir 30) Alakuş-Mamsa 31) Alçılı-Evrek 32) Arpaderen-Biradi 33) Aşağıdemirbük-Aşağıvartinig 34) Atçelen 35) Cebe-Pazapun 36) Cihanğir-Gizi/Kizi 37) Dedebeyli-Venk 38) Doğanalan-Hemmese 39) Ergenler-Saselli 40) Ekindere-Rabat 41) Erkalkan-Sihnek 42) Gülbahçe-Dimili 43) Güneybaşı-Setirge 44) Varlıkonak-Sisne 45) Yukarı Demirbük Türk-Vartinik |
1) Ağırbaşak-Çölkireg 2) Akören-Agweren 3) Alancık-Pixami 4) Altınçevre-Inciga 5) Balkaynar-Cemolar 6) Beselma-Hopik 7) Bilekli-Mixsor 8) Buzlupınar-Kirnik 9) Çaytaşı-Lolantaner 10) Çığırlı-Zimex 11) Dalören-Pakire 12) Dervişcemal-Devrescemal 13) Geçimli-Ergen 14) Gözlek-Sövge 15) Inköy-In 16) Karabakır-Bargini 17) Karacaköy-Qerece 18) Karaçavuş-Zankirek 19) Kavuktepe-Taçkireg 20) Koruköy-Qori 21) Kozluca-Qozqozluca 22) Kurukaymak-Zogar 23) Sarısaltık-Derik 24) Taşıtlı-Torut 25) Tavuklar-Tawug 26) Türktaner-Taner 27) Uzundal-Xosan 28) Yoğuntoprak-Tarnuti 29) Yüceldi-Sirtkan 30) Kızılmezra-Mezrasur 31) Kızıltaş-Gevrasur 32) Gizori 33) Çağlarca Nahiyesi-Peyik 34) Akpınar-Henizo 35) Boydaş-Samosi 36) Esenevler-Karsel-Bezawut 37) Kalecik –Qalac Ý Xe/ Seyidik 38) Ormanyolu-Tagar 39) Yenibaş-Amutqa 40) Yenidoğdu-Kilise |
1) Ardıçlı-Gersunut 2) Aydınlar-Serselik 3) Çağlayan-Farqadin 4) Çobanyıldızı-Serçim/Kinolar 5) Göçenek-Qozanege 6) Göneli-Qivereg 7) Hacılı-Haculu 8) Közlüce-Zimeq/Zimak 9) Nohutlu-Nixtilive 10) Turnadere-Rabat 11) Üçdam Nahiyesi-Esil 12) Bardakçı 13) Derindere-Karsolar 14) Elmalı 15) Kabayel-Fem 16) Kırdım-Qirdim 17) Küllü-Külliye 18) Sampaşa-Sampasa 19) Sampaşakaraderbendi-Qeredevran 20) Yeniköy 21) Balpayam Nahiyesi-Dest 22) Ağaşenliği-Seniyaagu 23) Altunhüseyin-Altuno 24) Boğazkaraderebendi-Qeredevran 25) Hasangazi-Hesenqazi 26) Karagöl-Qeregol 27) Kayırlar-Qayire 28) Kırklar/Yelekli-Pergini 29) Kızılmescit-Sore 30) Kırmızıköprü Nahiyesi-Pirdasur/Mezra 31) Akdik-Avnige 32) Beğendik-Wasecin/Köhteran 33) Beyce-Pire 34) Boğalı-Zimek 35) Çakırkaya-Pancilas 36) Çatalkaya-Denek/Meciye 37) Çobandana-Doğanköy/Gewu 38) Dağbek 39) Dereboyu-Danzig 40) Efeağılı-Waremir/Veremini 41) Gökçekonak-Tasniye 42) Kabadal-Asireg 43) Kadısırtı-Karsikan 44) Kalıntaş-Markazan 45) Kangallı-Eliqereman 46) Karagöz-Kürk/Gürk 47) Kaymaztepe-Meci 48) Kocatepe-Askireg 49) Kavaklu-Harsi 50) Mezre-Mezra 51) Sağlamtaş-Çirik 52) Salörde-Saldax 53) Sarıbudak-Bareve 54) Sarıgül-Mazra 55) Turluk-Qaymazan 56) Uzunevler-Pardi 57) Dağyolu Nahiyesi-Seteri 58) Armağan-Xerguret 59) Başkalecik-Qeleyuxe 60) Dereköy 61) Doğanpınar 62) Kırkmeşe-Göbürge 63) Kulantarlası-Çors 64) Kuzluca-Güske 65) Salkımözü-Birastik 66) Senek-Senak 67) Süleymanuşağı 68) Ünveren 69 Yarbaşı |
1) Çevrecik-Sorike 2) Demirce-Dizike 3) Geris-Gerise 4) Güneycik-Azge 5) Günlüce-Kalman 6) Güzelpınar-Xosum ? 7) Hanköy-Kervan 8) Kapıbaşı-Dagu/Dagyan 9) Kilköy-Qil/Qolu 10) Sapköy 11) Turnayolu-Holik 12) Yiğitler-Kirig 13) Büyükyurt Nahiyesi-Hakis (Dereova) 14) Ayranlı-Keskvar/Keskuvan 15) Beytaşı-Dolav 16) Doğancık-Çap 17) Doğantaş-Dest 18) Dokuzkaya-Margasor 19) Eğribilen-Koyeser 20) Oğullar-Xilvis/Xilbes 21) Ramazanköy-Remezan 22) Sarıyayla-Civrak/Civarik 23) Yayıkağıl-Kimsor 24) Yaylacık-Meskan 25) Dallibahçe Nahiyesi-Iresi 26) Aşağı Doluca-Xarige Binene 27) Ballıca-Bolciye 28) Bostanlı-Panen/Panan 29) Ilısu-Çamurek 30) Yazgeldi-Xodik 31) Yukarıdoluca-Xarige Serene |
Tabii bunun bir de Alevîlik boyutu vardı. Kemalist basın bunu itiraf ediyor ve ‘Sünnîlik ve Şiîlik’ üzerine gazetelerde tefrikalar yayımlanıyor ve de Dersim’le ilişkilendiriliyordu.
Nitekim devam eden harekâtın ortasında; 16 Haziran 1937’de ‘Haber’ başlıklı gazete, Yavuz Selim’in Alevîleri kırma öyküsü ile Dersim’e müdahale arasında doğrudan bir bağ kurmuştu:
“Dersim’in Tarihi ve bu hareketin manası nedir? Altı asır içinde iki baş hükmedebildi: Atatürk ve Yavuz. Yavuz Selim, 50.000 kişilik bir kuvvetle bütün Dersim’i taratmağa ve bu dağlık arazideki haşarı halka tam bir gem takmağa muvaffak olmuştur. Yavuz bu hareketi Azerbaycan ve İran hükümdarı İsmail Safeviye hücum etmeye giderken yapmıştır. Yapmağa mecbur olmuştur, zira Dersim Türkleri de İran Türkleri gibi ayni akideyi taşımakta idiler. Dersim’i temizlemeden Çaldıran’a gitmiş olsaydı ordusunun ricat hattı üzerindeki talancı ve serkeş bir düşman bırakmış olurdu… ‘Bugün Dersim, Yavuz’dan beri ilk defa olarak Atatürk Türkiye’sine başeğmiş bulunuyor’…”
‘Kurun’ gazetesi de 30 Temmuz 1937’de Dersimlileri kastederek; “Yeryüzünün bu en zeki ve kabiliyetli Türklerinin, Şah İsmail’in ektiği Şiîlik zehiri ile uyutulduklarını” yazmıştı. Yani Yavuz’un ruhu, yeniden “vücuda gelmiş” ve katliamın referansı olmuştu.
Dersim’e geniş çaplı askeri harekâtın yapıldığı o yıl, Yavuz Selim ve Çaldıran imgesi, politik yönetimin başlıca referansıydı. Dersim’e, adeta ikinci bir Çaldıran Savaşı’na gidiliyordu. Bu duruma işaret eden pratiklerden birisi de, tam da Dersim harekâtının en kritik döneminde yeni bir ulusal at yarışı başlatılması ve buna da ‘Çaldıran’ isminin verilmesiydi. Başka bir deyişle bu isimle at yarışı düzenlenmesinin Dersim harekâtına denk gelmesi elbette tesadüf değildi. İlk kez 15 Ağustos 1937 tarihli İstanbul Yarış Programı’nın dördüncü koşusu olarak düzenlenen Çaldıran Koşusu sistem açısından açık bir güç sembolizmine işaret ediyordu. Kime karşı? Alevîlerin çoğunluk olduğu tek il olan Dersim’e karşı.[7]
* * * * *
Resmi ideolojik söylemde Dersim, kaçınılmaz biçimde ötekileştirildi.
Kolay mı?
Munzur Gözeleri “Xızır’ın Yeri” olarak nitelenmişti. Zira Xızır’ın hatırasına saygı-itimat Dersim Alevîlerinde çok güçlü bir inançtı. Fakat zaman içinde politik müdahalelerin konusu oldukça bu müstesna mekân türlü-kötü vakalara tanıklık etmiş ve öyküsü de giderek karmaşık hâle gelmişti. XX. yüzyılın ilk yarısında bu coğrafyaya dışarıdan gelenler mekânı ‘Allah’ın millete bahşettiği bir güzellik’ olarak tarif etmişlerdi. Eh, millete bahşedildiğine ve milleti de onlar temsil ettiğine göre, mekâna her türlü müdahaleleri için yollar açılmıştı. Yegâne engel “yerliler”di.
Malum: “Yerlilik”, kolonyalist eğilimin/ terminolojinin sözcüğüydü. Dersim de yerli geleneklere ve nüfusa müdahâlenin neticelerinden biriydi!
Gözeler giderek yoğun biçimde asker-sivil devlet yöneticilerinin uğrak yerine dönmüştü. Belgelere göre 1930’lu yıllarda Başbakan, Genelkurmay Başkanı, Komutanlar, Sağlık Bakanı, İçişleri Bakanı, Valiler, müsteşarlar ve daha pek çok kişi Munzur Gözeleri’ni görmeye gelmişti. Onların gelişlerini kolaylaştırmak için daha 1929’da Hozat’ı Ovacık’a bağlayan bir de karayolu yapılmıştı. 18 yaşına gelmiş erkek vatandaşları yol, tünel ve köprü yapımında çalışmaya mecbur eden ‘Şoseler ve Köprüler Kanunu’ da o yıl çıkarılmıştı.
Devlet yetkililerinin Munzur coğrafyasına ilgisi nedeniyle daha 1925’te gözelerin etrafındaki köylerde “Türk nüfusun” kayıtları da tutulmuş, raporlara yazılmıştı. Gözelere dair yeni “milli ve dini” söylem de büyük ölçüde o süreçte üretilmişti. Mesela çoban Munzur’un “ağa”sının Hac’ca gittiğine dair tevatür, o söylemin bir örneğiydi. Gerçekle ilgisi yoktu elbette. Çünkü “Munzur’un ağası” da, başkaları da inanç gelenekleri gereği “Hacca” zaten yabancıydılar.
Yönetici zevatın Munzur Gözeleri’ne yönelik ilgisi 1937-1938’de topyekûn kıyım-kırım harekâtına dönüşmüştü. Sözlü anlatılara göre Munzur’a asker akıyordu. Gazeteler 1937’de 25 bin askerin Dersim’e geldiğini yazmışlardı. 1938’de hem asker sayısı çok daha artmış hem de yapılanlar tam bir vahşete dönüşmüştü. Xızır’ın yeri olarak Munzur Gözeleri’ni, gözleri gibi koruyanlar kuytu köşelerde süngülerle, silahlarla ya da kayalıklardan atılmak suretiyle topluca öldürülmüşlerdi. Tarihte örneği az görülen bir vahşet zamanıydı ki bir hatıratta yazıldığı gibi “Tanrı bile korkup saklanmıştı”. Bu kırımda Ovacık’ın 85 köyünden 43’ü haritadan silinmişti.
Katliamın komutanı Abdullah Alpdoğan 1938 sonbaharında yeniden Munzur Gözelerine gelmiş ve burayı “Türkiye’nin kür yuvası yapacağını” söylemişti![8]
2016’daki “Hendek Operasyonu”nda yerle bir olan Diyarbakır’ın Sur ilçesini “Toledo” yapacağını söyleyen Ahmet Davutoğlu’nu hatırlatmıyor mu?… Ya da “Dağ Türkleri”ni üreten “mantık(sızlığ)ı”!
Bilindiği gibi erken Cumhuriyet yazınının en ilgi çekici ifadelerinden birisi “Dağ Türkleri” dir. Hemen her şeyin Türklük etrafında tanımlandığı; buna göre kabul ya da reddedildiği zamanlarda üretilmiş tuhaf bir ifade...
Yine de kimi zaman diğer kimliklerden ve tabii Kürtlerden bahsedildiği olmuştu. Ama bu da daha çok aşağılama veya dışlamaya yönelik bir kullanımdı. Mesela Kütahya milletvekili Naşit H. Uluğ aynen şöyle yazmıştı: “Toprağa ot gibi bağlı adama Kürt derler. Kürt toprakla alınıp satılır, toprağa sahip olanların malıdır. Türk’ün başı yukarıdadır. Esirlik damgasını alnına vurdurtmaz. Bir Türk’ün köyüne çökebilmek için, onu önce Kürtleştirmek şarttır.”
Bu tuhaf durum bazen çok daha zorlama teorilerin inşa edilmesine yol açmıştı. Mesela Kürt coğrafyasındaki nüfusun büyük çoğunlukla aslında Türk olduğu ama asırlar boyunca ağalar ve şeyhler eliyle Kürtleştirildiğini iddia eden bir yazın üretilmişti. Dolayısıyla bunların yeniden Türkleşmesini sağlamak gibi bir de “milli” görev belirlenmişti.
1937’de Dersim’de görev yapan Albay Nazmi Sevgen, bu yaklaşıma uygun olarak kendince Dersimlilerin menşeini tarif etmiş ve onların Türk olduğunu “tespit” etmişti. Açık biçimde “Kuvvetle ve selahiyetle iddia edebiliriz ki Tunceli diyarı hakiki Türk nesline uzun seneler meva olmuş ve olmakta bulunmuştur,” demişti. Ona göre “anayurttan Türkmen olarak gelen Dersimliler, bu çetin yerlerde yığıldıkları otokontlara karışmış ve Zazalığa bulaşmışlardı.”
Dönemin öğretmenleri de resmi söylemle aynı dilden konuşuyorlardı. Mesela Ö. Kemal Ağar, “Tunceli halkının kendi aralarında dağ Türkçesi konuştuklarını,” yazmıştı. Her nedense öteki dilin adı “Dağ Türkçesi” olmuştu. Bir başka eğitimci, Sıdıka Avar, müdür olduğu Elazığ Kız Enstitüsü’nde “Çocukların Kürtçe bildikleri hâlde utançlarından bunu söylemediklerini” yazmıştı. Okula teftişe gelen Bingöl Valisi Dersimli kız çocuklarını görünce “Bunlar Kürt kızları mı?” diye sormuş, çocuklara ailelerini hatırlatarak tehditkâr konuşmuştu. Kendisi ise “Efendim, bunlar Tunceli’nin Türk kızlarıdır” diyerek kendince “milli” bir görev yapmıştı.
Rejimin sosyolojik olgulara gözlerini kapatan tutumu bazen çok daha ilginç ifadelerle de dile getiriliyordu. ‘Kürt Türkü’ ifadesi bu tuhaf düşüncenin bir örneğiydi. O yıllarda çıkan bazı kitaplarda, Kürtlere ait fotoğrafların altında “Mahalli kıyafetleriyle dağlı Türk savaşçıları”, “Kürt Türklerinden Bir Grup”, “Kürt Türkleri” gibi tanımlayıcı ifadeler yer almıştı![9]
* * * * *
Amaç T. “C” devletinin “vahşi” Dersim’e medeniyet götürmesiydi…
Naşit Hakkı’nın 1931’da kaleme alınan ‘Dersim ve Derebeyleri’ başlıklı yapıtındaki, “Dersim bana kendisini şöyle tanıttı: Dersim’de tabiat asiydir. Tarih asiydir, görenek asiydir. Dersimlinin vicdanı hurafelerin demir pençeleri içindedir,” satırları devlet aklının Dersim’ in tarihine, coğrafyasına ve kültürüne bakış açısının resmi özetidir. Ya da 1937-1938 Dersim Katliamı’nın nasıl olması gerektiği konusunda devletin aynasına yansıyanların görüntüsüdür.
Dersim’in tarihi, doğası ve kültürünün “asi” olarak tanımlanması aslında Dersim’de toplum kırımın temel başlıklarını ifade etmektedir. Bir toplumun kültürü, zamanı ve mekânının yok edilmesi demek toplumun varoluşsal dinamiklerinin yok edilmesi demektir.
T. “C” ile Osmanlı imparatorluğu arasında üzerinde iktidar kuracakları öznelere yönelik siyaset anlayışında bir kopuşun olmadığının en somut belgesi Dersim Katliamı’dır. Osmanlı’dan başlayarak Cumhuriyet rejimine devr eden miraslardan birisi de Dersim raporları ve seferleridir.
İktidar İslâmı’nın Osmanlı sarayının resmi ideolojisi olması, devletin birliğini bozacak farklı inançların “mülhit, zındık, kafir, katli vacip” olarak tanımlanmasına, tehdit unsuru olarak kayıtlara geçmesine yol açmıştır. Özellikle Yavuz Selim ile başlayan halifeliğin ele geçirilmesi, ardından Kanuni Sultan Süleyman ile başlayan katı iktidar İslâmı’nın kurumsallaşması Osmanlı Devleti’nin Kürt ve Alevî olan Dersim’e yönelik baskılarına meşruiyet kılıfı oluşturmuştur. II. Abdülhamit’in Alevî süreklerini “devlet dini” ile bütünleştirme siyasetinin sonucu olarak Alevî köylerine cami yaptırması, köylere “din adamlarının” gönderilmesi, 1980 sonrası “çağdaş, laik, modern” Cumhuriyet rejiminin Dersim’de uyguladığı Osmanlı mirasını biçimlendirir. Abdülhamit’in kendi Kızılbaşlarını yaratma siyasetinin Cumhuriyet dönemindeki uzantısı “Türk-Müslüman Alevîliği” şeklinde uygulanmıştır.
Yeni kurulan Cumhuriyet rejimi için Dersim sadece etnik yapı olarak değil, inanç olarak da resmi ideolojinin tekçi anlayışına uyumuyordu. Dersim’in inancı etnik yapısından farklı değildi. 1938’e kadar Dersim’deki Raa/Reya Heq Alevî inancının dili Dersimlinin anadili idi. Dersim hem inanç bakımından hem de etnik yapı bakımından tekçi anlayışa dayalı ulus yaratma projesine uymuyordu. Bu doku uyumsuzluğunu Fevzi Çakmak’ın jandarma raporlarını esas alarak meclise verdiği ilk Dersim raporunda (1935) “Alevîlikten faydalanarak Türk köylerini Kürtleştirmeye ve Kürt dilini yaymaya çalıştıklarını” vurgulamaktadır. Bu rapordan sonra verilen ikinci raporda Türklüğün inşası için “yol haritası” belirtilmektedir. Çözüm önerileri olarak, “evvela koloni gibi dikkate alınmalı, Türk camiası içinde Kürtlük eritilmeli, öz Türk hukukuna tabi tutulmalıdır,”denilmektedir.[10]
Yani her şeyi resmi ideolojinin politik dayatmaları biçimlendirmeliydi!
Örneğin bunun Dersim’in formel şehirleşmesinin bir tür kışlalaşma biçiminde tezahür ettiğini görüyoruz. Dolayısıyla başka şehirlerde daha çok endüstri ve eğitim mekânları olarak görünür olan kültürel miras, Dersim’de de kışlalar, karakollar, köprü ve okullar biçiminde karşımıza çıkar.
Alman sosyolog Max Weber’in, kent çalışmalarında kullandığı bir ifade var, garnizon şehirleri diye. Bu kavrama uygun çok örnek vardır elbette ama herhalde en ilgi çekici olanlardan biri de “Tunceli”dir.
Zira vilayetin kuruluş kanunu ile şehir için seçilen yer, Munzur nehri kenarında bir köydür. Bu köyün, görece yüksek bir noktasına bir kışla, ona birkaç yüz metre mesafede bir Hükümet Konağı ve yine birkaç yüz metre mesafede vilayeti yönetecek olanlar için o dönemde subay evleri denilen lojmanlar yapılır. 1935-1937 yılları arasında inşa edilen bu yapılara birkaç yıl sonra, 1942’de bir de cami eklenir. Şimdi Dar Sokak olarak bilinen yer ve çevreye dağılmış az sayıdaki yapı dışında, o yıllarda bütün şehir bundan ibarettir. Tunceli Milletvekili Hasan Ünlü’nün yazdığına göre şehrin tapusu da Milli Savunma Bakanlığına aittir.
Dersim’in, politik olarak öngörülen şehirleşme öyküsünde kışlalar adeta merkezi yer almıştır. Osmanlıdan başlayan bu eğilim Cumhuriyet döneminde çok daha net biçimde devam etmiş; 1935 yılında ‘Tunceli Vilayeti’ kurulduğunda bölgeye yapılan ‘yatırımların’ başında kışlalar gelmişti. Onları Hükümet Konakları ve karakollar takip etmiştir. Ö. Kemal Ağar’ın yazdığına göre vilayetin kuruluşundan bir yıl sonra, 1936’da Pülümür, Nazimiye, Mameki, Sin ve Ovacık’ta 9 kışla; Nazimiye, Mameki, Hozat, Ovacık ve Pertek’te 5 Hükümet Konağı; Danzik, Hakis, Seyithan, Tüllük, Karaoğlan ve Amutka’da da 6 karakol ve Nazimiye’de 6, Mameki’de 48, Sin’de 8 ve Ovacıkta 10 Subay Evi (lojman) yapılmıştı. 12 Eylül 1937 tarihli ‘Tan Gazetesi’ne göre Ovacık’ta askeri kışlanın ve hükümet binasının esaslı kısımları ikmal edilmişti. Pülümür, Mameki, Nazimiye ve Sin’deki kışlalarla Amutka, Karaoğlan ve Kabut jandarma karakolları bitirilmek üzereydi. Bu suretle Tunceli, inşaatı bitmiş veya o günlerde bitecek olan 50’den fazla modern bina ile tanışmıştı.
Somut olarak mekânsal verilere-olgulara baktığımızda, Dersim’in formel şehirleşmesinin bir tür kışlalaşma biçiminde tezahür ettiğini görüyoruz.[11]
Toparlarsak, farklılıkları “ötekileştirmeyi”, yok saymayı, aşağılamayı vatanseverlik ölçüsü olarak kabul eden resmi ideoloji Dersim’deki katliam üzerinden bir “Destan” yazmaktadır.
Seyid Rıza ile yoldaşlarını katleden zihniyetin kültürel soykırıma devam ederken; 1980 darbesinden sonra Alevî inancına karşı planlı asimilasyon politikaları yoğunlaştırıldı.
Misyoner örgütlenmesi olan Fetullah Gülen okullarının Dersim’de yoğunlaştırılması, yatılı okullar, çocukların Kur’an kurslarına gönderilmesi vb. planlarıyla sürdürüldü. Söz konusu faaliyetlerle tasarlanan yeni bir hayat tarzına uygun program hayata geçirildi.
Alevî inancı Türk-İslâm anlayışı içinde eritilmeye çalışıldı. Dersim’deki Munzur Üniversitesi de bu asimilasyon siyasetinde en güçlü ideolojik aygıt görevini yerine getirdi.
* * * * *
Kolay mı? Dersim’e “Medeniyet götürülüyor”du!
Bilmeyen var mı hâlâ?
Dersim kırımının, en üst seviyede karar altına alındığı ilk resmi beyanının meşruiyet çerçevesi de medeniyet söylemine dayanıyordu.
Ve… Bu konudaki resmi verilere göre karar ve uygulamaların sonunda 1937/1938’de Dersim’de 13 bin 806 kişi öldürülmüş ve 11 bin 683 kişi sürgüne gönderilmişti. Gerçekte sayılar bunun çok üzerindeydi. Dersim coğrafyasında 134 köy haritadan silinmişti. Tunceli Valisi N. Sahir Sılan, 20 bin kişinin ülkenin batısındaki köylerde iskân edildiğini yazmıştı. Yine resmi nüfus sayımlarındaki verilere göre yaklaşık 20 bin kişi öldürülmüştü. Bu coğrafyanın 1935 yılı köy sayısına ulaşması ancak 1960’lı yıllarda mümkün olacaktı.
Dönemin basını büyük kırımı Dersim’e “medeniyet götürmek” olarak işlemişti. “Medeniyet” bu süreçte o kadar yaygın kullanılan söylemdi ki, adeta kırımın Dersimlilerin hayrına olduğu kanaati inşa edilmişti. Yunus Nadi’nin 17 Haziran 1937 tarihli ‘Cumhuriyet’teki yazısının başlığı ‘Tunceli Vilayetimizin Islahı ve Medenilestirilmesi’ idi ve şöyle yazmıştı: “Yekpare Türk vatanında küçük bir leke olan orasının, adı gibi adet ve ananeleri de tarihe gömülerek o yalçın dağlardan halkı elinin emeğiyle gül gibi yaşıyan bir vatan parçası çıkarılacak ve böylelikle Türk ülkesi baştanbaşa yekpare ve medeni bir ülke hâline getirilmiş bulunacaktır.”
‘Kurun Gazetesi’ 8 Temmuz 1937’de Dersim harekâtını temdin yani medenileşme olarak nitelemiş; “Tarihin en büyük inkılâbını yapan Türkiye bugün başka bir cepheden o inkılâp kadar mühim bir iş yapıyor. Dersim’e medeniyet ve kültür sokuyor,” demişti. Dönemin tüm gazeteleri askeri müdahaleler ile Dersim’in “Cahil, dağlı, aç ve çıplak halkına medeniyet götürüldüğünü” yazmışlardı. Bu genel tutumun parçası olarak gazetelerde Dersim’in kültürel gelenekleri üzerine dizi yazılar yayınlanmıştı. “Dersim’linin Eski Adetleri”, “Dersim’li Çocuk Nasıl Büyür”, “Dersim’li Türk Neye İnanır”, “Dersim’li Genç Nasıl Evlenir”, “Eski Dersim’de Üfürükçüler Halkı Nasıl Aldatıp Soyarlardı” gibi yazılar dikkat çekmişti.
17 Kasım 1937’de Pertek’te Singeç köprüsünün açılışı bu dil, söylem ve politikanın en önemli adımıydı. Köprü, bölgeye getirilen medeniyetin ilk adımı ve bu yöndeki en büyük imar hareketi olarak resmi söylemde yer almıştı. Köprünün, Seyit Rıza ve arkadaşlarının idamının hemen ardından açılması ve açılışa bizzat Atatürk’ün katılması da, katliamı medenileşme politikası içinde sunan politik tercihe uygun bir detaydı.
Dersim’de askeri harekâtın başından sonuna kadar içinde olan gazeteci, milletvekili ve belli ki başka görevleri de olan Naşit Hakkı Uluğ’un 1939’da yayımlanan yapıtının adı da -bu politik eğilime uygun olarak!- ‘Tunceli Medeniyete Açılıyor’ idi![12]
* * * * *
Egemenlerin “Operasyon” diye tezgâhladığı “Kırım Harekât”ını EMEP Dersim İl Başkanı Ergin Tekin, “Kadın, çocuk, genç yaşlı demeden bir taraftan Dersim, uçaklarla bombalanırken bir taraftan İhsan Sabri Çağlayangil’in itiraf ettiği gibi ‘mağaralarda kimyasal gazlarla toplu katliamlar gerçekleştirildi.’ Yine o dönemde Dersim’de askerlik yapanların tanıklıklarıyla mermi harcanmasın diye vadi, gedik ve uçurumlarda süngülenerek hamile kadınlar dâhil çoluk çocuk uçurumlardan atılarak katliamı devam ettirdiler,”[13] diye betimler.
Haksız da değildir. Çünkü “Dersim Harekâtında komutan vali kimseye danışmadan kararlarını alıp uygulamaya koyuyor, üstlerini de bilgilendiriyor. Zira Komutan, bilindiği gibi bölgede her şeydir. Netekim! Hukuk askıdadır. Hatta vali komutan yasama yetkileriyle de donatılmıştır.”[14]
Keyfi ve kuralsız kırımda “Dersimlilere göre şehirde en az 300 toplu mezar bulunuyor”ken;[15] resmi belgelere göre on binlerce insan katledilmiş ya da sürgün edilmiştir.
Süreci anlayabilmek için incelenebilir kaynaklardan biri de dönemin ulusal basınıdır. Zira 1937’de çıkan gazeteler, Dersim’le oldukça ilgili görünmekte ve sistemin politikalarına dair önemli ipuçları vermektedir.
Ulusal basındaki haberlerden birisi, Dersim’e gönderilen asker sayısına ilişkindir. 16 Haziran 1937 tarihli ‘Son Telgraf’ Gazetesi “Harekâta iştirak eden kuvvetlerimiz 25.000 askerdir,” diye yazmıştır. Habere göre karadan sürdürülen harekât, havadan da desteklenmiştir. Nitekim aynı haberde Sabiha Gökçen’in Seyit Rıza’nın evini bombaladığı yazılıdır.[16]
Dersim’in tayyarelerle tanışması ise 30 Nisan 1937’de Eskişehir’den önce Kayseri’ye, oradan da Elazığ’a gelen on uçaklık filonun Dersim’e ulaşmasıyla mümkün oldu. Sabiha Gökçen de bu ekipteydi. Ekibin diğer üyeleri Elazığ’da, muhacirler için yapılan evlerde konaklarken Sabiha Gökçen, Vali Abdullah Alpdoğan’ın evinde ağırlanmıştı. Düzenli aralıklarla Dersim’i bombalayan bu ekip bölgede 105 gün kalmıştı. Pilot Refik Ali Akyol’un aktardığına göre o günlerin birinde açılan ateşle Sabiha Gökçen’in uçağı vurulmuş, rasıdı yaralanmış ve uçak bir tarlaya zorunlu iniş yapmıştı. Havacılık Müzesinde yer alan bilgilere göre, Sabiha Gökçen Dersim’i bombalaması nedeniyle “Dünyanın ilk kadın savaş pilotu” olarak ilan edilmişti.[17]
Ve… O, uçaklarla zehirli gazlar da kullanıldı Dersim Katliamı’nda…
“Tunceli” Valisi Abdullah Alpdoğan’ın 30 Mart 1937’de Başbakanlığa yazdığı tamimin 2. maddesinde şunlar kayıtlıdır: “Tayyare Alay Kumandanından yangın ve Millî Müdafaa’dan yakıcı ve boğucu gaz bombaları istedim”.
Yine Dersim Katliamı sırasında Malatya Emniyet Müdürlüğünde görevli İhsan Sabri Çağlayangil, Ordunun zehirli gaz kullandığını belirtmişti.
General Muhsin Batur ise, anılarında özür dileyerek Dersim bölümünü yazamayacağını söylemişti. Harekâtın amacı, Dersimlileri bir çözüme ikna veya zorlamak değil, halkı topyekûn ortadan kaldırmaya yönelikti.
Sadece zehirli gaz değildi bu amaca hizmet eden. Sabiha Gökçen olaylarla ilgili olarak 1956’da Halit Kıvanç’a verdiği röportajda: “Canlı ne görürseniz ateş edin emrini almıştık. Asilerin gıdası olan keçileri dahi ateşe tutuyorduk” demişti.
Burada duruyoruz: Dersim böyle “medenileştirildi”; utanmamak mümkün mü?
2 Ekim 2026 19:28:09, Muğla.
N O T L A R
[*] Kaldıraç Dergi, No: 304, Kasım 2026…
[1] Cemal Süreya.
[2] Bkz: i) Temel Demirer, “Dört Dağ İçindeki Dersim’in Hikâyesi: “Ma Diya, Sıma Mevine/ Biz Yaşadık, Siz Yaşamayın’…”, 31 Ocak 2021… https://temeldemirer.blogspot.com/2021/02/dort-dag-icindeki-dersimin-hikayesi-ma.html ii) Sibel Özbudun-Temel Demirer, “Pir Musa’nın Tanıklığıyla Dersim: Acı, Direnç, Umut…”, Avrupa Demokrat, Şubat 2026… https://temeldemirer.blogspot.com/2026/02/pir-musanin-tanikligiyla-dersim-aci.html iii) Temel Demirer, “Katliam(lar) Tarihinden Gezi’nin Haziran’ına”, Kaldıraç Dergisi, No:164, Şubat 2015… iv) Sibel Özbudun-Temel Demirer, “Tarihi Unut(tur)mayan Hikâyeler”, Rojnameya Newroz, Kasım 2023… https://temeldemirer.blogspot.com/2023/11/tarihi-unutturmayan-hik-yeler.html v) Sibel Özbudun-Temel Demirer, “Bizim Nurten”, Rojnameya Newroz, Mart 2026… https://temeldemirer.blogspot.com/2026/03/bizim-nurten.html
[3] Şükrü Aslan, “90’lı Yıllarla Yüzleşmek”, 30 Eylül 2026… https://www.birgun.net/makale/90li-yillarla-yuzlesmek-737713
[4] Doğan Durgun, “Dersim Katliamı ve Umumi Manzara”, Yeni Yaşam, 17 Kasım 2023, s.10.
[5] Kâzım Gündoğan, Alevîleş(tiril)miş Ermeniler, Ayrıntı Yay., 2022.
[6] “Dersim Köylerinin Gerçek İsimleri: Bellekte Silinmeyen Ermenice Adlar”, 22 Ekim 2025… https://gazeteperperik. com/dersim-koylerinin-gercek-isimleri-bellekte-silinmeyen-ermenice-adlar/
[7] Şükrü Aslan, “Dersim 37/38’de ‘Yavuz İmgesi’nin İzleri”, Birgün, 5 Mayıs 2021, s.6.
[8] Şükrü Aslan, “Mekânlar ve Tanıklıkları”, Birgün, 8 Mayıs 2024, s.6.
[9] Şükrü Aslan, “Dağ Türkleri”, Birgün, 31 Temmuz 2024, s.8.
[10] Zeynel Kete, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Miras Olan Dersim Katliamı”, Yeni Yaşam, 16 Kasım 2023, s.10.
[11] Şükrü Aslan, “Bir Mekânın Toplumsal Öyküsü”, Birgün, 13 Ocak 2021, s.14.
[12] Şükrü Aslan, “… ‘Medeniyet’ Getirmek!”, Birgün, 4 Mayıs 2022, s.10.
[13] “Arşivler Açılsın, Hakikâtle Yüzleşilsin”, Evrensel, 16 Kasım 2022, s.8.
[14] Sait Çetinoğlu, “Soykırımın Acı Bir Sayfası; Halkın Birbirlerine Kırdırılması”, Yeni Yaşam, 12 Nisan 2023, s.10.
[15] Jaclyna Ashly, “Dersim Katliamı Hâlâ Kürtlerin Hafızasında”, Yeni Yaşam, 11 Şubat 2021, s.8.
[16] Şükrü Aslan, “Ulusal Basında 1937: Dersim ve İdamların Öyküsü”, Birgün, 16 Kasım 2022, s.14.
[17] Şükrü Aslan, “Şehirler ve Tayyareler”, Birgün, 14 Ağustos 2024, s.8.
