Anlaşmanın 16 Kasım'da Viyana'da duyurulması, merkezin ise 2027'de faaliyete geçmesi bekleniyor. İnsan hakları kuruluşları, planın keyfî tutuklama, kötü muamele ve hukuki korumadan yoksun bırakılma riskleri taşıdığı uyarısında bulunuyor.
Avrupa'da göç politikasında yeni bir dönem başlıyor. Almanya'nın öncülük ettiği beş Avrupa Birliği ülkesi, iltica başvuruları kesin olarak reddedilen ve kendi ülkelerine geri gönderilmeleri mümkün olmayan kişilerin Avrupa dışında kurulacak özel merkezlere yerleştirilmesi için Ruanda ile anlaşmaya hazırlanıyor.
Almanya, Danimarka, Hollanda, Avusturya ve Yunanistan'ın yürüttüğü görüşmelerde Ruanda'nın ilk merkez için öne çıktığı bildiriliyor. AFP'nin diplomatik kaynaklara dayandırdığı haberine göre, anlaşmanın 16 Kasım Pazartesi günü Avusturya'nın başkenti Viyana'da düzenlenecek göç konferansı sırasında duyurulması bekleniyor.
Yunanistan Göç ve İltica Bakanı Thanos Plevris de daha önce yaptığı açıklamada Ruanda'nın ev sahipliği konusunda öne çıktığını, anlaşmanın yıl sonuna kadar veya ocak ayında tamamlanmasının, ilk merkezin ise 2027 ilkbaharında faaliyete geçirilmesinin hedeflendiğini belirtmişti.
Uganda ve Özbekistan da daha önce olası merkez ülkeleri arasında değerlendirilmişti. Ancak son gelişmeler Ruanda'nın tercih edilme ihtimalinin güçlendiğine işaret ediyor.

Kimler Avrupa dışındaki merkezlere gönderilecek?
Planın hedefinde, Avrupa'da iltica başvuruları reddedilmiş ve yasal itiraz yollarını tüketmiş, hakkında kesin geri gönderme kararı verilmiş kişiler bulunuyor.
Burada söz konusu olan, henüz iltica başvurusu değerlendirilmekte olan sığınmacılar değil. Plan kapsamında, Avrupa'da kalma hakkı bulunmadığı kesinleşen ancak çeşitli nedenlerle kendi ülkelerine gönderilemeyen kişilerin üçüncü ülkelerdeki merkezlere nakledilmesi öngörülüyor.
Bu merkezler Avrupa'da kullanılan adıyla “Return Hubs”, yani geri gönderme merkezleri olarak tanımlanıyor. Amaç, kişileri kendi ülkelerine geri gönderme işlemleri tamamlanıncaya kadar Avrupa Birliği dışındaki tesislerde barındırmak.
AB'nin yeni geri gönderme düzenlemesi bu tür merkezlerin kurulmasına hukuki zemin oluşturuyor. Düzenleme 16 Ekim 2026'da yürürlüğe girdi. Ancak üçüncü ülkelerle yapılacak anlaşmaların uluslararası insan hakları standartlarına ve geri göndermeme ilkesine uygun olması gerekiyor.
Beş ülke, eylül ayında Kopenhag'da gerçekleştirdikleri toplantıda ortak bir model üzerinde uzlaşmış ve Avrupa dışındaki bir ülkeyle anlaşma sağlamak için çalışmalarını hızlandırmıştı.
İngiltere'nin Ruanda girişimi başarısız olmuştu
Avrupa'nın yeni planı, İngiltere'nin daha önce uygulamaya çalıştığı Ruanda modeliyle yeniden karşılaştırılıyor.
İngiltere, 2024 yılında yürürlüğe giren düzenlemeyle düzensiz yollarla ülkeye gelen sığınmacıları Ruanda'ya göndermeyi planlamıştı. Ancak İngiltere Yüksek Mahkemesi, sığınmacıların Ruanda üzerinden zulüm görebilecekleri ülkelere geri gönderilme riski bulunduğuna hükmederek planı hukuka aykırı bulmuştu. İngiltere'de iktidara gelen yeni hükümet de uygulamayı sonlandırmıştı.
Yaklaşık 700 milyon sterline mal olduğu belirtilen proje kapsamında Ruanda'ya yalnızca dört kişi kendi istekleriyle gitmişti.
Yeni Avrupa girişimi ise İngiltere'nin planından farklı olarak, iltica başvuruları henüz sonuçlanmamış kişileri değil, başvuruları kesin olarak reddedilmiş ve geri gönderme kararı verilmiş kişileri kapsıyor. Ancak bu farklılığın yeni modelin bütün hukuki sorunlarını ortadan kaldırıp kaldırmayacağı henüz netleşmiş değil.
İnsan hakları kuruluşlarından sert eleştiri
Ruanda'nın merkez olarak seçilmesi, insan hakları kuruluşlarının ciddi itirazlarına yol açıyor.
Human Rights Watch (HRW) Afrika kıdemli araştırmacısı Clémentine de Montjoye, konuyla ilgili değerlendirmesinde Avrupa ülkelerinin göç sorununu başka ülkelere taşıyarak sorumluluktan kaçınmaya çalıştığını savunuyor.
De Montjoye'ye göre Ruanda'nın insan hakları sicili, böyle bir merkez için gerekli güvenceyi sağlayabileceği konusunda ciddi soru işaretleri doğuruyor. Ruanda yönetiminin siyasi muhaliflere yönelik baskıları, gazeteci ve aktivistlerin tutuklanması, gözaltı merkezlerindeki kötü muamele iddiaları bu kaygıların başında geliyor.
HRW araştırmacısı, Mayıs 2024'te Ruanda'nın başkenti Kigali'ye yaptığı ziyarette ülkeye girişine izin verilmediğini de hatırlatıyor. Bu olayın, ülkede bağımsız insan hakları denetiminin ne kadar güç olduğunu gösterdiğini belirtiyor.
De Montjoye, Ruanda'nın yalnızca kendi içindeki insan hakları sorunları nedeniyle değil, komşu Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ndeki gelişmeler nedeniyle de ciddi biçimde sorgulanması gerektiğini düşünüyor.
Ruanda'nın M23 bağlantısı da tartışma konusu
HRW araştırmacısının itirazlarından biri de Ruanda'nın Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nin doğusundaki M23 silahlı grubuna verdiği destek.
Human Rights Watch'ın 2026 yılında yayımladığı araştırmalarda, Ruanda ordusunun M23'e askerî, lojistik ve maddi destek sağladığı; grubun kontrolündeki bölgelerde sivillere yönelik öldürme, işkence, zorla çalıştırma ve zorla silah altına alma gibi ağır ihlallerin belgelendiği bildirildi.
HRW, Haziran 2026'da yayımladığı raporunda M23 ve Ruanda askerî güçlerinin binlerce kişiyi keyfî biçimde gözaltına aldığını, işkence ve kötü muamele uyguladığını ortaya koydu.
De Montjoye'ye göre Avrupa ülkelerinin böyle bir yönetimle göç anlaşması yapması, Ruanda'ya hem ekonomik kaynak hem de uluslararası alanda siyasi nüfuz sağlayabilir.

