Türkiye sol hareketinin tarihsel gelişimi, özellikle 1960'lardan itibaren şekillenen siyasal atmosfer içinde Kemalizm, ulusal meseleler ve sınıf siyaseti üçgeninde belirginleşmiştir. Ancak bu süreç, sol hareketin ideolojik yönelimlerinde önemli kırılmalar ve çelişkiler de yaratmıştır. Türkiye solunun Kemalizm ile ilişkisi, Kürt meselesine yaklaşımı ve sınıf siyasetini ulusal gerçeklikten bağımsız ele alması, uzun vadede ciddi bir teorik tıkanma üretmiştir.
Bu makale, Türkiye solunun Kemalizm ile kurduğu problemli ilişkiyi ve Kürt hareketine dair eksik analizlerini eleştirel bir perspektifle irdelemektedir.
Türkiye Solu ve Kemalizm: Kopamamış Bir Bağ
Milli Demokratik Devrim Tezinin Gölgeleri
1960'larda Türkiye solunun baskın yönelimi olan Milli Demokratik Devrim (MDD) tezleri, Kemalizmi “tamamlanmamış bir burjuva devrimi” olarak yorumlamış ve solun tarihsel görevini bu devrimin “ikinci aşamasını gerçekleştirmek” olarak tanımlamıştır.
Bu çerçeve, solun Kemalist ideolojiyle tam bir kopuş yaşamasının önüne geçmiş; Türkiye solunu Kemalizmin “ilerici” görünen yanlarına karşı aşırı bağımlı hale getirmiştir.
Kemalizmin milliyetçi–Turanist karakterinin göz ardı edilmesi
Türkiye solunun önemli bir bölümü, Kemalizmin milliyetçi, Türklük merkezli ve kimi dönemlerde açık biçimde Turancı yönelimini görmezden gelmiştir.
Bu ihmal:
-ulus inşasının etnik temelli karakterini,
-farklı kimliklerin dışlanmasını,
-şiddet ve asimilasyon politikalarının ideolojik kökenini örtmüştür.
Solun, Kemalizmi değerlendirirken sadece “anti-emperyalist” yönüyle ele alması (ki bu da tartışmalı bir durumdur) ve bunu tek ilericilik kriteri haline getirmesi ayrı bir handikap olmuştur.
Kemalist hareketin “anti-emperyalist” yönelimi, sol tarafından “ilerici-devrimci” bir nitelik olarak kabul edilmiş; anti-emperyalizm tek başına bir ideolojik ilericilik ölçütü olarak ele alınmıştır.
Bu yaklaşım, Kemalizmin: sınıfsal içeriği olmayan yapısını, devlet merkezli modernleşmesini ve Türkçü ulus inşasını eleştirel biçimde ele alıp tartışmanın önüne geçmiş; sol hareketi tarihsel olarak milliyetçiliğe yakınlaştırmıştır.
“Kurtuluş Savaşı” kadro bileşenlerinin yanlış okunması
Sol hareket, Kurtuluş Savaşı’nı homojen ve ilerici bir toplumsal hareket olarak yorumlamış; bu hareket içindeki milliyetçi ve muhafazakâr güçlerin sınıfsal karakterini yeterince analiz edememiştir.
Bu durum, Cumhuriyet’in kuruluşundaki Türkçü-ulusalcı ekseni görünmez kılmıştır.
Kemalist İdeolojide Ulus İnşası:
Şiddet, Asimilasyon ve Türkçü-Turanist Çerçeve
Türkiye’de devlet eliyle uygulanan katliamlar, sürgünler ve asimilasyon politikaları yalnızca güvenlikçi bir refleksin ürünü olarak görülmüştür.
Halbuki bu politikalar, Kemalist ideolojinin Türkçü–Turanist ulus inşa projesinin doğrudan sonucudur.
Ulusun etnik temelli tanımı
Her ne kadar hukuken “vatandaşlık” temel alınmış gibi görünse de, pratikte ulus:
-etnik-şovenist Türk kimliği üzerinden tanımlanmış,
-diğer kimlikler dışlayıcı bir ulusal çerçeveye tabi tutulmuştur.
“Ne mutlu Türküm diyene” söylemi bunun resmi ifadesidir.
Türkçülük ve Turancılığın kurucu etkisi
Erken Cumhuriyet kadroları, Osmanlı’nın son dönem Türkçülüğünden ve Turancılığından doğmuştur.
Bu ideolojik altyapı:
nüfusun Türkleştirilmesini, dilin tekleştirilmesini ve coğrafyanın etnik olarak homojenleştirilmesini zorunlu bir devlet politikası haline getirmiştir.
Asimilasyon ve katliamların ideolojik bağlamı
Aşağıdaki örnekler teknik birer “güvenlik politikası” değildir; doğrudan Türkçülük/Turancılığın gerektirdiği bir ulus inşa sürecidir:
Koçgiri Katliamı (1921). Şark Islahat Planı (1925). Kürtlerin Türkleştirilmesi, sürgün edilmesi, dil yasakları ve zorunlu iskân. Zilan Katliamı (1930). Dersim Tertelesi (1937–38). “Tenkil” (cezalandırma) kavramı devletin resmi belgelerinde de geçer. Varlık Vergisi (1942) – ekonomik tasfiye politikası. 6-7 Eylül olayları (1955) – Rum, Ermeni ve Yahudilere yönelik pogrom. Dil yasakları, köy isimlerinin Türkleştirilmesi, zorunlu göç politikaları vb.
Bu şiddet biçimleri, Kemalist ulus inşasının ırkçı-milliyetçi çekirdeği olmaksızın açıklanamaz.
Kürtlerin tehdit olarak kodlanması
Kürtler, etnik ve kültürel kimlikleri nedeniyle yeni ulusun “homojenleşme süreci”nin önündeki en büyük engel olarak görülmüş; bu nedenle devlet şiddeti yalnızca politik değil, ideolojik bir zorunluluk haline gelmiştir.
Türkiye Solunun Kürt Sorununa Yaklaşımında Temel Sorunlar
Kürt hareketinin nesnel koşullarının kavranamaması
Türkiye solu, 1990'larda kitleselleşen Kürt hareketini “küçük burjuva milliyetçiliği” kavramıyla açıklamaya çalışmış; hareketin: tarihsel birikimini, sosyolojik karşılığını ve ulusal baskı gerçeğini görmezden gelmiştir.
Kürt hareketini sınıf dışılaştıran yaklaşım
Kürt coğrafyasının ekonomik, sosyal ve siyasal özgünlüğünü dikkate almayan sol yorumlar, Kürt meselesini yalnızca “geri kalmış köylülük” bağlamına indirgemiş; bu da Kürtlerin ulusal kimliğini görünmez kılmıştır.
Bu yaklaşım, Kürt hareketine karşı uzun süreli bir teorik körlüğü de beraberinde getirmiştir.
Kürt sorununun “ulusların kendi kaderini tayin hakkı”na indirgenmesi
Türkiye solunun bir bölümü, Kürt meselesini yalnızca “ulusların kendi kaderini tayin hakkı” (self-determinasyon) bağlamında ele almış; Kürtlerin tarihsel gerçekliğini, kimliklerini, kültürel sömürgeleşmeyi ve günlük yaşam pratiklerindeki baskıyı bu çerçevenin dışında bırakmıştır.
Bu indirgemeci yaklaşım:
Kürt halkını soyut bir “ulus” kategorisine sıkıştırmış, somut ekonomik, kültürel, dilsel ve siyasal baskı biçimlerini görünmez kılmış ve Kürt hareketinin özgün iç dinamiklerinin anlaşılmasını engellemiştir.
Kürt hareketi ile ittifakların önüne geçen mesafe
Bu teorik yanlışlar: ortak mücadele zeminlerini zayıflatmış,
Türk solu ile Kürt hareketi arasındaki tarihsel bağda ciddi kırılmalar yaratmış,
pratikte güven krizine yol açmıştır.
Gerilla pratiği ve örgütlenme deneyiminin anlaşılamaması
Kürt hareketinin örgütlenme biçimi, direniş kültürü, dağ kadrolarının deneyimi ve toplumsal olarak organize olma biçimleri, sol örgütler tarafından anlaşılamamış ve teorik olarak kavranamamıştır.
Sonuç
Türkiye sol hareketinin Kemalizmle kurduğu tarihsel yakınlık, onu milliyetçi ideolojik çekirdekten koparamamış; ulus inşası sürecindeki şiddet ve asimilasyon politikalarını doğru analiz etmesini engellemiştir. Kemalizmin Türkçü–Turanist yönünün görünmez kılınması, solun hem teorik hem pratik anlamda ciddi bir tıkanma yaşamasına yol açmıştır.
Aynı şekilde, Kürt meselesinin doğru analiz edilememesi, Kürt hareketinin tarihsel ve sosyolojik gerçekliğinin küçümsenmesi ve meselenin yalnızca soyut teorik kategorilere indirgenmesi, sol hareket ile Kürt özgürlük hareketi arasındaki birlik zeminlerini zayıflatmıştır.
Gerçek bir devrimci perspektif, ancak bu tarihsel ve ideolojik yanlışlarla yüzleşilerek inşa edilebilir.