Bu yazı dizisinde, Türkiye’de çevre düzeni planı yapma yetkisi karmaşası, planın ne olduğu, amacı, hedefleri ve planın başarılı olmasının ölçütleri, Mersin örneği üzerinden siyasal, bilimsel, ekolojik ve demokratik boyutları ile birlikte ele alınacaktır.

Türkiye’de çözülemeyen meselelerden biri de, planlama alanında yaşanan çok başlılıktır; kamu idareleri arasındaki yetki sorunudur. Yıllardır, plan yapma ve onama yetkisinin hangi bakanlıkta olduğuna dair çekişmeler, sürekli değişen kanunlar, yönetmelikler ve bunlarla bağlantılı idari mahkemede iptal olan planlar, kentlerde akan zamanın (tarihi) kaybı ve boşa giden trilyonlarının ötesinde, kentlerde plansız gelişmeye yol açmaktadır.

Mersin’de 4. Kez hazırlanan 1/100.000 Çevre Düzeni Planının iptali ve yeni plan hazırlanması süreci, kentte plan tartışmalarını yeniden başlattı.  Elbette burada hatayı sadece bakanlığa atmak kolaycılığı, belki kaçışı yerine, planların iptal gerekçelerinin de irdelenmesi, tartışılması önemlidir. Birileri bile bile lades dediyse, bu ortaya çıkmalıdır. Bilmiyorsa, yetersiz olunan yerdeki teknik bilgi ve personel bakımından özeleştiri yapılarak, düzeltme yoluna gidilmelidir.

Plan Nedir?

Kenti var eden her türlü durum, öge, işleyiş ve bunların birbiri ile olan ilişkisi ile kentin geleceğine yönelik eğilim, hedef ve beklentilerin saptanmasının ardından, mevcut ve olası sorunlar ile çözümlerin somut bir tasarım haline getirilmesidir. Kısacası, kentsel gerçekler ile ayakları yere basan gelecekteki kent hayallerinin bir araya getirilmesidir. Plan, kentin kaderini, kentlilerin kaderini, serbest piyasaya bırakmamaktır. Özünde plan, kendi kaderini çizmek demektir. Denetleme diye planlamayı eleştiren kimi liberallerin düşündüğünün aksine, plan, özgürleştiricidir.

Plan Yapma Yetkisi Kimdedir?

Üniversitelerde, benim de mezunu olduğum “Şehir ve Bölge Planlama” bölümü mevcuttur. Bununla birlikte, Türkiye’de özellikle bölgeler arası dengeyi ve ülkede eşit yaşam koşullarını sağlamaya hizmet edecek olan “Bölge Planları” maalesef gelişememiştir. Çevre Düzeni Planları, bu boşluğu, bir nebze doldurmak için uygun bir araç olarak kabul edilebilir.

Planın yerel idarece hazırlanmasının en demokrat ve doğru yöntem olduğu savı maalesef her zaman haklı çıkmamaktadır. Örnek mi? Mersin-Silifke sahili boyunca denize sıfır yükselen Çin Seddi benzeri binalarımız…Sadece sahil yapılaşmamız bile, Özal döneminde, güya demokrasi adına, yerele verilen imar planı onama yetkisinin yerinde kullanılamadığının dünyaya ispatıdır. Kentlerin yöneticileri, bir an önce, tek arsada yüksek binalar yoluyla köşe dönmek isteyen fırsatçı kültüre (?) dizgin vurmak bir yana, desteklemiştir.

Yerellik kavramı, küreselleşmeden ayrı düşünülemez. Bilakis, yerellik, demokrasi maskesi altında ulus-devletin denetiminden kurtulma, ulus-devleti zayıflatma amacıyla öne çıkartılmış bir kavramdır. Yerel aktörlerin, halkın katılımı elbette planlamanın ve demokrasinin olmazsa olmazıdır. Ancak, katılım adı altında, yerel sermayenin ve uluslar arası sermayenin piyonu olmaktan korunmalıdır.

Merkezi düzeye gelince… Bırakın hükümetleri, dünyadaki devletlerin, genellikle sermaye ve kamu arasında tarafsız arabulucu olmak yerine, sermayeden taraf durduğu gerçeğini göz önünde tutunca, tarafsız bilimsel verilere ve her düzeydeki yerel kamuoyunun gücüne sığınmanın önemi anlaşılacaktır.

Türkiye’de Çevre Düzeni Planı konusunda yaşanan belirsizliğin sorunlarla dolu uzun geçmişini bir kenara koyup, nihai aşamasına geldiğimizde şunu görürüz. İki ayrı yetki vardır. Biri Çevre ve Orman Bakanlığı’nda… Diğeri İl Özel İdaresi’nde… Gelin yetkiyi ve tanımı kısaca hatırlayalım.  Bayındırlık ve İskan Bakanlığı ile Çevre ve Orman Bakanlığı arasındaki yetki meselesi 2006 yılında kesin olarak çözümlenmiştir. 26.04.2006 tarihli ve 5491 sayılı Kanunun 6. maddesi ile 2872 sayılı Çevre Kanununun 9. Maddesi değiştirilerek çevre düzeni planı yapımı yetkisi Çevre ve Orman Bakanlığına verilmiştir. 

Söz konusu Kanunun 9. maddesinin (b) bendindeki tanımlama aslında pek çok sorunun cevabını net biçimde aydınlatmaktadır:

 “Ülke fizikî mekânında, sürdürülebilir kalkınma ilkesi doğrultusunda, koruma-kullanma dengesi gözetilerek kentsel ve kırsal nüfusun barınma, çalışma, dinlenme, ulaşım gibi ihtiyaçların karşılanması sonucu oluşabilecek ÇEVRE KİRLİLİĞİNİ ÖNLEMEK AMACIYLA nazım ve uygulama imar plânlarına esas teşkil etmek üzere BÖLGE VE HAVZA BAZINDA 1/50.000-1/100.000 ölçekli çevre düzeni plânları Bakanlıkça yapılır, yaptırılır ve onaylanır.”

Öncelikle, buradan anlaşılıyor ki, Çevre Düzeni Planı, zaten ölçeği gereği il idari sınırlarını aşacaktır. Doğal eşikler, çevre kirliliği, kentlerin hinterlandı gibi kavramlar idari sınır tanır mı?

Çevre Düzeni Planlarını hazırlama yetkisi konusunda kafaları karıştıran ise şudur: 2005 yılında yürürlüğe giren 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu ile planlama literatürüne yeni bir kavram eklenmiştir:  “il çevre düzeni planı”.  Kanunun 6. maddesine göre; il çevre düzeni plânı; valinin koordinasyonunda, büyükşehirlerde büyükşehir belediyeleri, diğer illerde il belediyesi ve il özel idaresi ile birlikte yapılır. İl çevre düzeni plânı belediye meclisi ile il genel meclisi tarafından onaylanır.

 

Oysa, kafa karışıklığına hiç gerek yoktur. İl çevre düzeni planlarının, Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından hazırlanan çevre düzeni planlarına göre konumu açıktır. Öncelikle, İl, bölgeye, havzaya göre daha dar bir  alandır. Yani, il, bölge veya havzanın içinde yer alır. Bir ilin ekonomik, sosyal, fiziksel, çevresel koşulları, kendisinin de içinde yer aldığı bölge ile olan ilişkilerinden bağımsız ele alınabilir mi? Dolayısı ile ilin planının, bölgesel düzeydeki üst ölçekli (1/100.000) planla uyumu gereklidir.

 

Nitekim Danıştay, Çevre Düzeni Planlarına Dair Yönetmelik yürürlüğe girinceye dek verdiği pek çok kararında belediyelerin hazırlayacakları imar planlarında ölçek sınırını gözetmelerine ve Büyükşehir belediyelerinin 1/25000 ölçekli yapacakları planların ancak nazım imar plan olabileceğine vurgu yaparak belediyelerce hazırlanan çevre düzeni planlarını yetkisizlik gerekçesi ile reddetmiştir.

 

Sonuç olarak, Çevre Düzeni Planının tanımına yeniden baktığımızda, “Planların Kademeli Birlikteliği İlkesi”ne uyduğumuzda, nesnel ve mantıken düşündüğümüzde, Bakanlıkça hazırlanan üst ölçekli plan olan 1/100.000 Çevre Düzeni Planına uygun olarak, yerel idare tarafından 1/25.000 ölçekli Çevre Düzeni Planının (Nazım Plan deniyor artık) hazırlanması en uygun olanıdır.  Puzzle’ın bütünü bölge veya yurt ise, puzzle’ın parçaları illerdir. Puzzle’ın anlamlı bir bütünlük göstermesi için, uyum gerekir.

 

Burada merkez ve yerelin yetkiyi paylaşması, tüm kamu planlama kurumlarıyla, kentin karar alma mekanizmalarında etkisi olan aktörlerin yatay ve dikey koordinasyonunun sağlanması tarafımdan önerilmektedir.

 

Şimdi bu yazıyı merkeziyetçi  bakış gibi algılamak isteyip, kıyamet kopartacak, post-modern statükoculara önerim: Avrupa’da planlama alanındaki disipline bir göz atmalarıdır. Örneğin Almanya’da, Ulaşım, Bina ve Kentsel Gelişim Bakanlığı kentlerin gelişmesine yönelik çalışmalar yürütmektedir. Burada bizim Şehircilik Bakanlığı’nın neden planlama dışında kaldığı sorusu akla gelmektedir. Çevre Düzeni Planının tanımındaki TEMEL amaç olarak gösterilen: kentleşmenin yaratacağı ÇEVRE KİRLİLİĞİNİ ÖNLEMEK amacı, bu planda yetkiyi Çevre Bakanlığı’na vermektedir. Bizim Mersin yerelimiz bunun farkında değil olsa gerek ki, örneğin Mersin-Tarsus arasındaki verimli tarım arazisini imara açma önerisinin peşindedir.

 

Planlama sürecini kimin yönettiğinden daha çok, nasıl bir kent vizyonunun plana yansıtılacağı ve bu planın uygulanabilirliği tartışmaları önemlidir. Yazının ikinci bölümünde buna yönelik öneri ve eleştirilere yer verilecektir.

 

Sibel Gazi

Şehir Plancısı

Kentleşme ve Çevrebilim Uzmanı

 


Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Avrupa Postası'nın kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.
Misafir Avatar
İsim
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.

banner67

banner68

banner71

banner62

banner3

banner73

banner57

banner11

banner56

banner51

banner14

banner58

banner61

banner82

banner27

banner59

banner81